සන්න සහිත සම්බන්ධචින්තා - ආරණ්‍යවාසී ගෝතම හිමි.pdf

සම්බන්ධචින්තා යනු පොළොන්නරු යුගයේ වැඩවිසූ මහා ප්‍රාඥයෙකු වූ ශ්‍රී සංඝරක්ෂිත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණ ක්‍රමයට අනුකූලව පාලි කාරක හා සම්බන්ධ විභාගය විස්තර කරමින් රචිත පාලි ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයකි. මෙහි අන්තර්ගත පැරණි සිංහල සන්නය රචනා කර ඇත්තේ දිඹුලාගල ආරණ්‍යවාසී මහා කාශ්‍යප පරපුරට අයත් අනඳ වනරතන මාහිමියන්ගේ ශිෂ්‍ය වූ ආරණ්‍යවාසී ගෝතම මහා සාමීන් විසිනි.

මහාවංශය ඉංග්‍රීසියට පරිවර්තනය කළ ලුවී කොර්නෙල් විජයසිංහ මුදලිතුමාගේ ආරාධනයෙන්, විද්‍යෝදය පරිවේණාධිපති හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල නාහිමියන්ගේ ශිෂ්‍ය කළුතර සාරානන්ද හිමියන් විසින් මෙම කෘතිය සංස්කරණය කොට ශෝධනය කරවා තිබේ. ඒ සඳහා බටුවන්තුඩාවේ ශ්‍රී දේවරක්ෂිත රාජකීය පණ්ඩිතතුමාගේ සහ මහෝපාධ්‍යාය මහගොඩ ඤාණිස්සර හිමියන්ගේ සහායද ලැබී ඇත.

බුද්ධ වර්ෂ 2434 (ක්‍රි.ව. 1891) දී කේ. ඩී. සයිමොන් අප්පුහාමි විසින් කොළඹ ලක්රිවිකිරණ මුද්‍රණාලයේ මුද්‍රණය කරවා ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද මෙම මුද්‍රණය, පාලි භාෂාව හා ව්‍යාකරණය හදාරන විද්‍යාර්ථීන්ට අගනා සම්භාව්‍ය කෘතියකි.

SAMBANDHA-CINTÁ. OR A TREATISE ON SYNTAX.

THIS is a work on Pàli Syntax, held in very high estimation by all Pàli Scholars in Ceylon; and is founded on the grammatical sùtras of Moggalláyana. Its high authority is proven from the fact that even Totagamuve, the greatest scholar that lived in modern times, quotes from it in elucidation of his Pancikà Pradípa, a work containing annotations on the Moggalláyana grammar.

The author was a pupil of the renowned glossarist of the Pitaka commentaries, Sáripútra Mahá Thera, who lived at Polonnaruwa in the time of Parakrama Báhu the Great, and for whom that warlike monarch built the stately monastery so minutely described in the Mahávansa (see ch. 78, v. v. 34—43). The pupil, our author, also played as important a part in the religious and political history of his country as his great teacher seems to have done: for, it was to him who was then at the head of the Buddhist Priesthood that Vijaya Báhu III. (A. C. 1236) gave in charge, for education and training, his two sons, the elder of whom succeeded his father in the kingdom under the name of Parákrama Báhu II. who, on account of his profound learning and piety obtained the great name, Kalikála Sahicca Sabbaññu Pandita (see Mahávansa chaps 81—82). There are good grounds for supposing that it is a cast of this King’s statue, and not that of Parákrama Báhu the Great, as is generally supposed, that now graces the Hall of the Ceylon Museum.

The Sinhalese Paraphrase to this work was made by a learned Buddhist hermit named Vanavási Gotama, a pupil of the Venerable Ananda Vanaratana, the renowned author of many well known works and the preceptor of Dimbulàgala Medhankara Mahá Thera and Vedeha Mahá Thera both of whom produced excellent standard works in Pali and Sinhalese literature, and shone as brilliant lights in the Buddhist Church of that period. It would therefore be simply presumptuous on our part to extol their merits: their works proclaim them to posterity.

This valuable work, however, from disuse and incapacity of copyists, has become very rare; and even when obtained after much troublesome search, is found to contain so many errors and omissions as to render its study a matter of great difficulty and trouble. Seeing this state of things the learned translator of the Mahávansa, L. C. Wijesinha Mudaliyar, pressed upon me to undertake the difficult and laborious work of collating texts and preparing an edition for the Press. This task I have undertaken and accomplished with the able assistance of my most learned tutor, the Venerable High Priest Hikkaduwe Sumangala Mahá Thera, principal of the Vidyodaya Parivena, and his eminent pupil M. Nanissara, to both of whom I hereby gladly render my sincere thanks. I am also happy to be able to say that the learned and celebrated Pandit, Batuvantudáve Sri Deva Rakshita, has been good enough to look over the proof sheets, and lend to this work the sanction of his great name.

I have added some foot-notes in explanation of difficult passages so as to render the work easy of study to those whose knowledge of Pali is not great.

The task of correcting and revising a work which has been out of general use for centuries, and purging it of errors and defects resulting from the ignorance of copyists, is not an easy one. I trust, therefore, that the reader will readily excuse any errors and oversights that may occur herein.

Colombo, 17th February 1891.

K. SÁRÁNANDA.

විඥාපනය.

සන්න සහිත සම්බන්ධ චින්තාව

—000—

“අනුත්තාදිවසෙන චින්තියතෙ පටිපාදියතෙ’නෙනෙති’චින්තා,—සම්බන්ධස්ස ක්‍රියාකාරක යොගස්ස චින්තා‘සම්බන්ධචින්තා”—මේ කරණකොට ගෙණ අනුක්තාදීන්ගේ වශයෙන් චින්තනය කරණු ලැබෙයි හෙවත් ප්‍රතිපාදනයට වහල් වෙනුයි ‘චින්තා’ නම්—ගමනපචනාදි ක්‍රියාවන් හා කම්මාදි ෂට්කාරකයන්ද සම්බන්ධ වූ චින්තනය ‘සම්බන්ධ චින්තා’ නම් වේ.

උක්තානුක්තවිභාග කාරකවිභාගාදිය විස්තර වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම පරමකොට මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණානුගතව ප්‍රතිපාදිත මේ ප්‍රකරණය මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණ නැමැති මහාර්ණව ප්‍රහරණයට තරණියක් බඳු වේ.

ෂඩ්භාෂාපරමෙශ්වර තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල මහා සාමිපාදයන් වහන්සේ විසින් කරණලද පඤ්චිකාප්‍රදීපයට පවා මෙම සම්බන්ධචින්තා පාඨනිදර්ශනකොට තිබෙන හෙයින් එකින්ම ග්‍රන්ථගෞරවය සිද්ධයි.

සිංහල රාජවංශයට මුදුන් මල් කඩක් වැනිවූ මහාපරාක්‍රමබාහු මහරජතුමන් ලංකාරාජ්‍යශ්‍රීපදප්‍රාප්ත කාලයෙහි පොලොන්නරු නුවර වැඩ විසූ සාරාර්ථදීපනී විනයටීකා, අභිධම්මත්ථටීකා, විනයසංග්‍රහ, අභිධම්මත්ථසංග්‍රහ ව්‍යාඛ්‍යා, පඤ්චිකාටීකා, ආදි ප්‍රශස්ත මහාග්‍රන්ථ කර්තෘවූ ශාරීපුත්‍ර මහාස්වාමිපාදයන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යවූ පිටකත්‍රයධර සංඝරක්ෂිත මහාස්වාමිපාදයන් වහන්සේ විසින් මේ සම්බන්ධචින්තානම් ප්‍රකරණය මූලභාෂාවෙන් කරණලදි—මේ ඇර මුන්වහන්සේ සුසද්දසිද්ධි, සුබොධාලංකාර, වුත්තොදය, ඛුද්දසිකඛාටීකා, ආදි වෙනත් නොයෙක් ග්‍රන්ථසම්පාදනය කිරීමෙන් බොහෝ ලෝකශාසන සංග්‍රහ කල උත්තමයෙකි.

විශුද්ධිමාර්‍ග සන්න කර්තෘවූ කලිකාල සාහිත්‍ය සර්‍වඥ ෂඩ්භාෂා පරාක්‍රමබාහු මහරජතුමන් පවා කුඩාකාලයෙහි තමන් පියමහරජහු විසින් මේ සංඝරක්ෂිත ස්වාමිපාදයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්‍ෂුසංඝයාට පාවාදී තිබේ-ඒ බව මහාවංශයෙහි—

“අථ තෙසු පරක්කන්තී ජුට්ඨෙසං සුතං තදා මහාසාමිං පුරක්ඛත්වා සංඝරක්ඛිතනිස්සිතං. සමාගතස්ස සංඝස්ස නිය්‍යාදෙත්වා තතො පුන තස්සාපිමුනිනො දාඨා පත්තධාතුද්වයං තථා”යි

දක්වනලද ගාථාවලින් පෙණෙන හෙයින් එයින්ම මුන්වහන්සේගේ ප්‍රතිභාසම්පත්තිය කල්පනා කටයුතුයි.

මෙහි සන්නය කලිකාල සාහිත්‍ය සර්වඥ ෂඩ්භාෂා පරාක්‍රමබාහු මහරජතුමන්ගේ පිය මහරජතුමන් විසින් කල ශාසන ශුද්ධියෙහිදී මුඛ්‍යපද ප්‍රාප්තවූ දිඹුලාගල වනවාසී මෙධංකර මහාසාමීන්ගේ හා සමන්තාකූටවර්ණනා, රසවාහිනී, සිදත්සඟරා, ආදි ප්‍රශස්ත ග්‍රන්ථ කරණයෙන් බොහෝ ලොකශාසනානුග්‍රහකල වෙදෙහ මහාසාමීන් වහන්සේගේද ආචාර්‍ය්‍ය පදප්‍රාප්ත අනිබද්ධ මූලටීකාකාර ආනන්ද වන රතනාභිධාන මහා සාමිපාදයන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යවූ බුද්ධත්ව පතන්නෙක්වූ වනවාසී ගොතම නම් ස්ථවිරස්වාමින් විසින් යථොක්ත මහ රජතුමන් කාලයෙහි කරණලදී—ඒ බව ව්‍යාඛ්‍යා පරිසමාප්තියෙහි—

“සො’යං දයාලුගුරු මෙ ජයතිහ පඤ්ඤො ආනන්දලක්ඛණරතොදි මහායතින්දො නිස්සාය සිස්සජනතා අපියස්ස නෙතෙ ගන්ථස්ස අත්ථමධුනාපි ජනොයදෙති.

බුද්ධත්තං පත්ථයන්තෙන සබ්බසත්තහිතෙසිනා ආරඤ්ඤකෙන යතිනා ලිඛිතං ගොතමෙනිදං”යි.

දක්වනලද ගාථාවලින් පෙණෙයි—අද දක්වාත් ඉර සඳසේ බබලන මේ උත්තමයන් වහන්සේලාගේ නාම ගැණ අපි කුමට වර්ණනා කරමුද? ගොතම නම් සාමිපාදයන් විසින් ලියනලද මේ සන්නයෙහි ඒ ඒ තැන් පාණිනීයව්‍යාඛ්‍යාදි මහා ව්‍යාකරණවලින්ද වෙනත් නානා විධ සංස්කෘත තන්ත්‍රයන්ගෙන්ද උදාහරණ දැක්වීමෙන් ව්‍යක්තකොට තිබේ.

මුන්වහන්සේගේ උගත්කමේ ප්‍රමාණය පූජ්‍ය පණ්ඩිතයන් ඉදිරියෙහි මේ සන්නයෙන්ම ප්‍රකාශවෙන හෙයින් ඒ සඳහා අපි කුමකට වෙහෙසෙමුද? ලංකාවේ බොහෝ ස්ථවිර පරම්පරාවල ලාංකිකාචාර්‍ය්‍යවරයෙක්වූ මොග්ගල්ලායන මහා ස්ථවිරයන් විසින් ප්‍රණීතවූ මොගල්ලායන ව්‍යාකරණය ප්‍රගුණ කරණ සිරිත පුරාණකාලයේ පැවති බව මේ හැමතැනින්ම පෙණෙයි—වර්තමාන කාලයෙහි බොහෝ කොට ප්‍රගුණ කරණු ලබන බාලාවතාරාදියෙහි නොදක්වන ජිනවචනානුගතවූ පදරූපාදි නොයෙක් විශෙෂ පුරාණාචාර්ය්‍යවරයන් විසින් කරණලද ප්‍රකරණාන්තරවල බොහෝසේ දකින්ට ලැබෙන හෙයින් ඒ විශෙෂ ප්‍රකාශ වන්නාවූ මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණය පරිශීලනය කිරීම අවශ්‍යයි.

මෙසේ විශිෂ්ටාර්ථ ප්‍රතිපාදක මුගලන් වියරණ අනුවිධිය සම්බන්ධ චින්තා ව්‍යාඛ්‍යානය සපයාගැනීමේ දුෂ්කරතාව හා දුඃඛස්සෙව්‍යත්‍වයත් සපයාගත් පිටපත් එකකට එකක් නොසමව ඇතැම් තැන ගාථා ශ්ලොක වාක්‍යාදිය නැතිවද සමහර කාණ්ඩ සහමුලින්ම නැතිවද විද්‍යාර්ථීන්ගේ ප්‍රයොජනයට බාධාව අතිශයින් ආකුලව පවතින බව දුටු මහාවංශය ඉංග්‍රීසියට නගාලූ නානාභාෂා ශාස්ත්‍රාතිදක්ෂ ලුවි කොර්ණෙල් විජයසිංහ මුදලිතුමන් විසින් ආරාධිතවූ කළුතර සාරානන්ද තෙරුන්වහන්සේ වන මම ඥානගතිවූ පරිද්දෙන් මෙය මෙසේ සකස්කෙළෙමි.

මේ සංශොධනයෙහිදී අපගේ ආචාර්‍ය්‍යොත්තම පණ්ඩිතශිරොමණීභූත ශ්‍රීසුමංගලාභිධාන විද්‍යොදය පරිවෙණාධිපතින් වහන්සේගෙන් හා උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍යවූ උගත් ඤාණිස්සරාභිධාන භවද්භද්‍රයන්ගෙනුත් උපකාරලත් බැව් සතුටින් මතක්කරමි.

එසේම ලොක ප්‍රසිද්ධ පූජ්‍ය පණ්ඩිත රත්නයක්වූ ආචාර්‍ය්‍ය ශ්‍රීදෙවරක්ෂිතාභිධාන බටුවන්තුඩාවේ රාජකීය පණ්ඩිතතුමන් විසින් සිද්ධපත්‍රයක් බැලීමෙන් සමාදරයෙන් පිළිගන්නාලද බවද සඳහන්කරමි.

මේ පොත මුද්‍රාංකණයෙහිදී අනිවාර්‍ය්‍ය නිදර්ශන වශයෙන් දැක්වු සමහර පාඨ සුඛාවබොධවන පරිද්දෙන් අඩෝලිපි වශයෙන් යෙදුවෙමු.

මෙහි යම් ප්‍රමාද දොෂයක් ඇතද එය නැණවතුන් විසින් ක්‍ෂමාදය භජනය කිරීමෙන් ශුද්ධකටයුතුයි.

K. Sārananda.