සන්ධිදීපනී.pdf

සන්ධිදීපනී යනු පාලි භාෂාවේ සන්ධි නීති හා පද සන්ධිවන ආකාරය ක්‍රමවත්ව විස්තර කෙරෙන ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයකි. හෙන්ද්‍රික් ද සිල්වා ගුණසේකර මැනිතැන්ගේ ආරාධනයෙන්, මීගමුව අසල මුකලන්ගමුවේ සුවිසුද්ධාරාම විහාරාධිවාසී යෝගීශානේ නන්දාරාමතිස්ස තෙරුන්වහන්සේ විසින් මෙම කෘතිය සම්පාදනය කර ඇත. ක්‍රි.ව. 1886 දී (ශ්‍රී බුද්ධවර්ෂ 2428) ඇල්. චාර්ලස් පතිරත්න මහතාගේ ප්‍රකාශනයෙන් ශාස්ත්‍රොධාර යන්ත්‍රාලයේදී මෙය මුද්‍රණය කරවා තිබේ.

පාලි ව්‍යාකරණයේ ප්‍රධාන සම්ප්‍රදායන් තුනක් වන කාත්‍යායන, මොග්ගල්ලායන සහ බුරුමයේ අග්ගවංස හිමියන් විසින් රචිත ශබ්දනීති යන ග්‍රන්ථත්‍රයෙහි එන සන්ධි සූත්‍ර, වෘත්ති හා උදාහරණ සංසන්දනාත්මකව එක්තැන් කරමින් මෙම ග්‍රන්ථය සකස් කර ඇත. එක් එක් සූත්‍ර කාත්‍යායන (ක), මොග්ගල්ලායන (මො) සහ සද්දනීති (ස) ලෙස වෙන්කොට හඳුනාගැනීමට ලකුණු යොදා ඇති අතර, විශේෂ අර්ථ විවරණ පාදසටහන් මගින් පැහැදිලි කර තිබේ.

පාලි භාෂාව හදාරන ආධුනිකයන්ට මෙන්ම විද්වතුන්ටද පාලි ත්‍රිපිටක පාඨයන්හි සන්ධි පද නිවැරදිව තේරුම් ගැනීමට උපකාරී වන පරිදි මාතෘකා 180කට ආසන්න ප්‍රමාණයකින් මෙම ග්‍රන්ථය සවිස්තරව සකස් කොට ඇත.

PREFACE.

BEING requested by Hendrick De Silva Gunasekara, Deputy Coroner for the District of Negombo, to draw up a Treatise, to facilitate the learning of the Pâli Sandhi the union of words in the Mâgadhi Language, I, Nandârâma Tîsse Terunnansê of Yogiyâna, chief Incumbent of the Suvisuddhârâma Vihâra at Mukalangamuva, near Negombo, chief Pupil of Revata-Sthavira of Kirimætiyâna, and a Student of the Rev. Nâyaka (Principal) Priest-Professor Vimalasâra of Welitota, in the Southern Province,—have collated and compiled, duly and methodically, all that relates to the grammatical combination of compound words found in the Kaccâyana and Moggallâyana systems.

The late Pandit Mahâ-Mudaliyar, Louis De Soysa Wijayasêkara Jayatilaka, saw my manuscript and he most earnestly desired me and encouraged me in every way, to include in my opuscule, or to add to my collection of Sandhi-Rules &c., the Aphorisms, Explanations, Illustrations &c., contained in the Sadda Nîti; also, telling me, at the same time, the work would be, then exceedingly valuable—being full entire and complete on the Doctrine of Sandhi: and, that it would be of great use to European, American, Indian, and other students of the Holy Language. Not heeding time, trouble or expense, I got the very unintelligent and ever incorrect (in Ceylon) Rules &c., of the Sadda-Nîti rectified, and met the wishes of the respected Mudaliyar as will be seen from a perusal of my work. My Patron departed this life too soon to favour my brochure. It is not for me to say how far I have succeeded, or satisfied the Public; but, of this I can assure my readers, viz. I have not omitted any Sūtras Vrittîs or Examples; and, I think I may say that any Student having a knowledge of all that is contained in these pages will understand the combination of each and every Sandhi-word in the Sacred Texts.

The extracts from the Sadda-Nîti are correct, in my opinion, and they have been submitted for revision to more than one superior scholar Terunnânse in our Fraternity.

INTRODUCTION.

THERE are three Treatises (Systems) of Grammar, called the Kâttyâyana, the Maudgallyâyana, and the Shabda-Nîti, composed conformably to the Tri-Pitakas preached by the Omniscient, who has Himself attained to the farther shore of the ocean of Philology of Languages, adorned with many a Grammatical, Logical, Rhetorical, and Prosodical beauty. Amongst them, the System of Kâttyâyana has been drawn up by the Mahâ Thera, Kâttyâyana. It is accepted and studied by many a linguistic adept in many a country, from generation to generation, to acquire the significations in the Tri-Pitakas; and, it is received and regarded as the most original and very best expounder of the Original Language of all human beings occupying the same position as the Tri-Muni Grammar in the Samskrit Language. The author of it is supposed to be identical with the ever present and always attendant pupil-Priest Kâttyâyana of the All-wise-Buddha.

The Maudgallyâyana Grammar was composed prior to 700 years by the Great Thera Maudgallyâyana, who resided in the Sthûpârâma Vihâra at Anurâdha-pura. It is replete with rules, Illustrations etc., not found in the Kâttyâyana, and is an elaborate work highly lauded by all Savans and sage Grammarians of the Magadhi language. His learning has been thus sung by the learned of yore:— “Ya Shaktih Pâninau yâca,” “Chândra Kâttyâyanâdi sha;” “Seyammûrti matî-mannye,” “Maudgallyâyana rûpinî.”

And the System of Grammar taught in the Shebda-Nîti has been made 600 years ago by Agravamsâchârya Mahâ Swâmi of Arimardana-pura in Burmah (Sunâ paranta) in Jambu-dvîpa. He was a Buddhist Priest well-versed, as well in the Tri-Pitakas, as, in Mâgadhi philology; and, his Grammar is fuller and more comprehensive than either of the other two Treatises. As such, it, too, is very highly venerated by all learned in the literature of the Buddha’s language. The aphorisms or Grammatical rules in it, it may be said, embrace each and all and every anamoly or peculiarity of the Pali Texts and they run in unison with the holy words of our Lord Buddha. Our little brochure contains every one of the Shabda-Nîti aphorisms on Sandhis or compound words extracted in minute detail, as well as all the aphorisms found in the Kâttyâyana and the Maudgallyâyana Grammars; but, it will appear, on perusal that we follow all the Systems without leaning on or being partial to any one except for copiousness. Samhitâ Sutras in fact, in short, we have not spared any pains to collate, collect and bring to one place every statement relating to the Compound Words of Our Lord Buddha’s language as, at present extant in the holy Tri-Pitakas. And, what is Sandhi? It is the union or coalesion of letters, when there occurs nohiatus or (exsural). pause. And this little book is named Sandhi Dîpanî, as it treats of Sandhîs. Grammarians denominate the multitudinous Sandhîs of vowels and consonants in the words of the Tri-Pitaka in many and various ways. Kâttyâyana divides them into four kinds, as Svara-Sandhi (vowel unions) Pratishedha-Sandhi Byanjana-Sandhi (consonant-unions), and Niggahîta-Sandhi (mute n Sandhi)—* In the Padasâdhana and other works of the Mugalan System, they are treated as being of five classes; viz: Svara Pratishedha, Svara-Vyanjana, Vyanjana and Niggahîta. † And the Shabda-Nîti expounds them under three grand divisions; of which the first has three sub-divisions; Svara, Vyanjana and Vyâmisra: the second also has three; Svara, Vyanjana and Vritta: and, the third, four classes; viz: Svara, Niggahîta, Svara, Vyanjana and Sâdhârana. ‡

We, having collated and collected all the above aphorisms examples etc., have placed the Kâttyâyana rules first, next the Mugalan rules, and last, the rules given in the Shabda Nîti-Examples, also have been given, bearing on and illustrating the aphorisms; Extra-Explanations and contrarieties (apparent) are as Notes, and the Supplementary rules and variations are placed in their due and appropriate places. The letter (ක)—points out the Kachchâyana (මො)—the Mogallâyana, and (ස)—the Sabda-Nîti rules. And to facilitate reference to the particulars of the Sahmitâs, about 190 mottos or Headings are given at the commencement as contents. We hope that by publishing these according to our plân and arrangement, tyros in Mâgadhi Grammar will be largely assisted and benefitted, in acquiring a very exact and accurate knowledge of the compounding or uniting of words in the sacred literature of Buddhism. They will also be much at ease, as they are kept away from the exceedingly difficult and tedious task of turning and looking over thousands of pages of very repulsive and (to them) scarce and un-intelligible volumes.

And as the Shabda Nîti found in the Island is very full of clerical errors; and as there are no commentaries or any explanatory treatises on its System available here, may the learned reader indulge and forebear with the Compiler of these pages and may he correct any mistakes he may find in the extracts inserted from that voluminous record.

විඥාපනය.

අනන්තනයවිචිත්‍ර නිරුක්තිසාගරපාරගතසර්‍වඥයන්වහන්සේ විසින් දෙශනාකළාවූ ත්‍රිපිටකධර්‍මයට අනුවකරණලද කාත්‍යායන මොග්ගල්ලායන ශබ්දනීති සංඛ්‍යාත ව්‍යාකරණත්‍රයක් වේ—ඔවුන් අතුරෙහි කාත්‍යායනව්‍යාකරණ වනාහි කාත්‍යායන මහාස්ථවිරපාදයන්වහන්සේ විසින් කරණලදුවූ නානාදෙශවාසී විචක්‍ෂණසමූහයා විසින් පිළිගෙන භාවිතාවිතාන්තිර්මොහයෙන් ත්‍රිපිටකධර්‍මයාගේ යථාර්ත්‍ථග්‍රහණය කොට පරම්පරාවෙන් පවත්වාගණ එනලද-සංස්කෘතභාෂාවට ත්‍රිමුනිව්‍යාකරණය මෙන් මූලභාෂාවට මුල්වූ අතිප්‍රශස්තමාගධ ශබ්දලක්‍ෂණයෙකි—මෙ කර්තෲවරයන් වහන්සේ සර්‍වඥයන්වහන්සේගේ සම්මුඛශ්‍රාවකවූ මහාකාත්‍යායන ස්ථවිරයන්වහන්සේ යයි කියත්.

මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණද මින් අවුරුදු සත්සියයකින් පමණ පූර්‍වයෙහි අනුරාධපුර ස්තූපාරාමවිහාරයෙහි විසූමොග්ගල්ලායන මහාස්වාමිපාදයන් විසින් විරචිතවූ කාත්‍යායනයෙහි ද නොආවාවූ විශෙෂලක්‍ෂණයෙන් උපලක්‍ෂිතවූ කවිවරප්‍රශංසනීය මනොහර මාගධ ශබ්දලක්‍ෂණයෙකි—උන්වහන්සේගේ පාණ්ඩිතත්‍වාදිය පුරාතනයන් විසින් මෙසේ කියනලද්දේය.

“යා ශක්තිඃ පාණිනෞ යාව චාන්ද්‍රකාත්‍යායනාදිෂු සෙයම්මූර්තිමතීමන්‍යෙ මොග්ගල්ලායනරූපිණී”—යි.

ශබ්දනීතිව්‍යාකරණද මින් අවුරුදු සසියයකින් පමණ යට දඹදිව සුණාපරන්ත නම්වූ බුරුමරට අරිමද්දනපුරයෙහි විසූ ත්‍රිපිටකධර්‍මයෙහිද මාගධශබ්දශාස්ත්‍රාදියෙහිද අතිවිශාරදප්‍රඥාපාටවයෙන් යුක්තවූ අග්ගවංසාචාර්‍ය්‍ය මහාස්වාමිපාදයන්විසින් විරචිතවූ සකලකවිවරසම්භාවනීයවූ යථොක්තව්‍යාකරණද්වයටත් වඩා අතිවිශාලවූ මාහැඟි මාගධශබ්දලක්‍ෂණයෙකි—මේ ව්‍යාකරණයෙහි සූත්‍රබන්ධනාදිය බොහෝ සෙයින් පෙළට අනුව කරනලදබව පෙනෙයි—එහි විශාලත්වය හා පෙළට අනුව සූත්‍රාදිරචනාවද මෙහි ප්‍රකාශවන්නාවූ සංහිතාක්‍රමයෙන් ම සුබොධවනු ලැබේ—සන්ධිදීපනී නම් මේ ග්‍රන්ථයතෙම යථොක්තව්‍යාකරණත්‍රය ආශ්‍රය කොට සංග්‍රහකරණලද්දේය යි දතයුතු—සන්ධිනම් කිම? අක්‍ෂරයන්ගේ වර්‍ණයෙන් කාලයෙන් අතරක්නැතිවලංවීමයි—සන්ධීන් ප්‍රකාශකෙරේ නුයි මේ ග්‍රන්ථතෙමේ සන්ධිදීපනී නම් වේ—

ආචාර්‍ය්‍යවරයෝ වනාහි පිටකත්‍රයානුගත සකලසංහිතාවිෂයෙහි ස්වරව්‍යඤ්ජනාදි සංහිතාවන් නානාප්‍රභෙදනාමයෙන් දක්වති කාත්‍යායනව්‍යාකරණයෙහි ස්වරසන්ධි, ප්‍රතිෂෙධසන්ධි, බ්‍යඤ්ජනසන්ධි, නිග්ගහීතසන්ධි, යයි සන්ධි සිවුවැදෑරුම් කොට දක්වනලද්දේය. * මොග්ගල්ලායනයෙහි-ස්වර, ප්‍රතිෂෙධ, ස්වරව්‍යඤ්ජන, ව්‍යඤ්ජන, නිගෘහීත, වශයෙන් ආවාවූ පඤ්චප්‍රකාරසන්ධියක් පදසාධනාදියෙහි කියනලද්දේය. † ශබ්දනීතිව්‍යාකරණයෙහි-ස්වර, ව්‍යඤ්ජන, ව්‍යමිශ්‍ර, යී තුන්ප්‍රකාරයෙක්ද-ස්වර, ව්‍යඤ්ජන, වුත්ත, යයි තුන්ප්‍රකාරයෙක්ද-ස්වර, නිගෘහීත, ස්වරව්‍යඤ්ජන, සාධාරණ, යයි සතරප්‍රකාරයෙක්ද—දක්වන ලද්දේය. ‡

මෙසේ ආවාවූ ප්‍රභෙද ඇති සංහිතාවිෂයෙහි සූත්‍රොදාහරණාදිය ගෙණ ආදියෙහි කච්චායන සූත්‍රද තදනන්තරව මුගලන් සූත්‍රද ඉක්බිති ශබ්දනීතිසූත්‍රද යොදා එයින්වන පදසිද්ධි උදාහරණදක්වමින් විස්තරාර්‍ත්‍ථ හා විරුද්ධාර්‍ත්‍ථ අදොලිපිවශයෙන්ද මොග්ගල්ලායන ශබ්දනීතිදෙක්හි විශෙෂසූත්‍රොදාහරණද ඒ ඒ තැන අනුරූපවූ පරිද්දෙන් පොතට ඇතුළත් කොට දැක්වූයෙමු—සූත්‍රාදියෙහි කච්චායන-මොග්ගල්ලායන-සද්දනීති-යනප්‍රකරණත්‍රය හඳුන්වනු පිණිස (ක)-(මො)-(ස)-යන මේ ලකුණුද තැබූයෙමු. තවද සංහිතාවිශෙෂ සුවිසේ දැනගැන්වීම පිණිස පූර්‍වස්වරලොපසන්ධි යනාදිවශයෙන් එක්සිය අසූවක් පමණ මාතෘකාපද යොදනලදහ—මෙසේ සංග්‍රහකරනලද මේ පොතෙන් විශෙෂයෙන් පාලිසන්ධි උද්ග්‍රහණයෙහි තත්පරවූ බාලයන්ට ඒ ඒ ක්‍රම සුබොධව වැටහීමෙන් සන්ධිවිජානනයෙහි පාටවය ලැබීමද නොයෙක් පොත් බලාද දැනගතයුතුවූ කරුණු දැනගැන්වීම හා නානාමතභෙද දැනගැන්වීමද යනාදි මහත්ප්‍රයෝජනරාශියක් ලැබියහැකියයි සැලකියයුතුයි.

තවද ලිපිදොෂරහිතවූ ශබ්දනීතියක් ලබාගැන්ම ඉතා දුෂ්කරවත් ඇර ටීකාද්‍යනුපකාර ප්‍රකරණ මෙරට අවිද්‍යාමානහෙයින් එහි සූත්‍රාදිය ග්‍රහණකරගැන්ම මහත්වූ ආයාස සහිතබවද සලකා මෙහි යම් ප්‍රමාදානුමාදියෙන් වූ වැරැද්දක් ඇතද ශබ්දශාස්ත්‍රඥයෝ ලෝකානුශාසනාභිලාෂීව තකා එය ශුද්ධකොට ගණිත්වා.