මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණ සහ සන්ධිදීපනී.pdf

මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණං (වුත්තිසමෙතං) යනු පොළොන්නරු යුගයේ මහා පරාක්‍රමබාහු රජු දවස වැඩවිසූ මොග්ගල්ලාන මහාථෙරයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදිත සම්භාව්‍ය පාලි ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයකි. මෙහි සූත්‍ර සහ වෘත්තීන් දෙකම අන්තර්ගත වන අතර, මීට අදාළව පාඨශෝධනය සිදුකොට ඇත්තේ පණ්ඩිත දොන් අන්ද්‍රිස් ද සිල්වා බටුවන්තුඩාවේ මැතිතුමාගේ නියෝගයෙන් හා කොළඹ විද්‍යෝදය පරිවෙණාධිපති ශ්‍රී සුමංගල නාහිමිපාණන්ගේ උපදෙස් පරිදි විද්‍යෝදය පරිවෙණෙහි උපප්‍රධානාචාර්ය හබරාදූවේ ශ්‍රී දේවමිත්ත තෙරුන් වහන්සේ විසිනි.

පොතේ සංඥාපනයෙහි (විඤ්ඤාපනං) සඳහන් වන පරිදි පාලි භාෂාව හදාරන විද්‍යාර්ථීන්ට කච්චායනයට පරිබාහිරව විධිමත් අක්ෂර සංඛ්‍යා, සන්ධි, නාම ආදී ව්‍යාකරණ රීතීන් මනාව අවබෝධ කරගැනීම සඳහා මෙම කෘතිය අතිශයින් උපකාරී වේ. විවිධ පුස්කොළ පොත් ආශ්‍රයෙන් අක්‍ෂර විභාග සහ පාඨ විචාරයන් නිරවුල් කරමින් පාඨාන්තර (නානාපාඨා) හා ශෝධ්‍ය පාඨ සටහන් ද මෙහි ඇතුළත් කර ඇත.

මෙම මුද්‍රණය බුද්ධ වර්ෂ 2434 හෙවත් ක්‍රි.ව. 1890 දී කොළඹ ලංකාභිනව විස්‍රුත මුද්‍රණාලයේදී එන්. එම්. පෙරේරා මහතා විසින් මුද්‍රණය කර ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දකි.

විඤ්ඤාපනං

නානාවිසයවපිනීස්සවනෙකාසු භාසාසු මූලභාසාය මාගධිකාය නිරුත්ති සා සබ්බුත්තමතාවගම්‍යතෙ රමණීයතානුනතාය පාවචනීයතාය චානෙකෙහි විචක්ඛණෙහි විසාරදමතීහි, තදධිගමෙ ච සද්දසත්ථමෙව මූලං, තදත්ථසම්පාදනාභිලාසීහි සකලසද්දසත්ථසාගරපාරදස්සීහි පුබ්බාචරියසීහෙහි රචිතෙසු නානාසද්දසත්ථෙසු කච්චායනවාකරණං ච ඉදං මොග්ගල්ලායනවාකරණං ච ද්විධං සද්දනීතිව්‍යාකරණං චෙති තීණිමානි ව්‍යාකරණානි ධරණීතලෙතරහි, තීනෙවෙමානි සද්දසත්ථානි මාගධීභාසාවබොධෙන බුද්ධවචනාවබොධ මිච්ඡන්තානමත්ථං සාධෙන්ති.

සද්දසත්ථනාම සුත්තං තදෙව සද්දලක්ඛණං ව්‍යාකරණං චාපරකම්මෙසයං, වුත්ත්‍යාදයො ච තදුපකරණභාවෙන සද්දසත්ථාදිනාමෙහිව වොහරීයන්ති, සුත්තං සද්දා සාසීයන්ති අනුසාසීයන්ති පකතිපච්චයාදිවිභාගකප්පනාය එතෙනාති සද්දසත්ථන්ති සද්දා ලක්ඛීයන්තී එතෙනාති සද්දලක්ඛණන්ති ව්‍යාකරීයන්ති සද්දා නිප්පාදනවසෙන කථීයන්ති එතෙනාති ව්‍යාකරණන්ති ච වුච්චති තස්මා පකරණමිදමෙතෙන මාගධීභාසාය සද්දානං සාධුසාධුභාවාදීනං ලක්ඛණෙන අසාධූහි විවිච සාධුභාවප්පකාසනතො මාගධං සද්දලක්ඛණං ති වුත්තං.

සොපකරණමිදං පකරණං පන ලංකායං පරක්කමභුජෙ මහාරාජෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ අනුරාධපුරෙ ථූපාරාමමහාචෙතියෙන සීලාවාචාරදයනෙක ලොකියගුණභූසනභූසිතෙන “සා සක්‍යසිංහං ජිනෙය්‍යෙ ච චාන්ද්‍රකාත්‍යයනාදිෂු යෙසම්මූර්තිමතී මන්‍යෙ මොද්ගල්‍යායනරූපිණී” ඉච්චාදිනා සකියසද්දසත්ථසවණෙන පරිණතපීතිහරිතෙහි තක්කාලිකෙහි මහාචෙය්‍යකරණෙහි විචක්ඛණෙහි සද්දසත්ථරචනාය දත්තාභිසෙකෙන හුම්බලමෙධානෙසාමසකලගණිගණෙහි සම්භාවනීයෙන “ජයතිහ මහාපඤ්ඤො සො මොග්ගල්ලායනො මුනි යස්ස සාධුගුණබ්භුතකීර්ති සබ්බත්ථ පත්ථටා” ඉච්චාදිනා අභත්‍ථනාරචිතසද්දසත්ථං වණ්ණයන්තෙහි විචක්ඛණෙහි ගන්ථකාරෙහි සංවණ්ණිතෙන සබ්බත්ථ පත්ථටකල්‍යාණකීර්තිනාභිසොභෙන මහාපඤ්ඤෙන පටිලද්ධමහාසාමීධානන්තරෙන ආචරියෙන මොග්ගල්ලානත්ථෙරෙන රචිතං තස්මා මොග්ගල්ලානව්‍යාකරණන්ති ච වුච්චති, තෙනෙව කතා ඉමස්ස වුත්තියා පඤ්චිකාවාපි; ඉත්ථමිදං සද්දසත්ථං ආචරියෙන මොග්ගල්ලානත්ථෙරෙන නිප්ඵාදිතං.

ඉදම්පි නානෙකෙහි ආචරියෙහනුනං මාගධිකසද්දසත්ථං පරිඤ්ඤායිස්සමහාස්සලක්ඛියොපසංගහිතභාවෙන, තථෙව නානාගන්ථෙසුපසොභිතං, යථාහි—සාරත්ථදීපනීවිනයටීකාදීනං මහාගන්ථානං කත්තුභූතො ආචරියස්ස සාරිපුත්තමහාථෙරස්ස සිස්සෙන ආචරියෙන සංඝරක්ඛිතත්ථෙරෙන රඤ්ඤො විජයබාහුනො කාලෙ මොග්ගල්ලායනපදවිකාය සාරත්ථවිලාසිනීනාම ටීකා ච රඤ්ඤො භුවනෙකබාහුනො කාලෙ බුද්ධදෙණ්ඩීවිහාරමජ්ඣාවුත්‍ථස්ස සුමංගලමහාථෙරස්ස අන්වයෙ සජ්ජාතෙන වනරතන මෙධංකරමහාථෙරෙන ඉමස්ස පයොගසාධනමපි පයොගසිද්ධි ච කෙනචි ආචරියෙන සීහලභාසාය නිරුත්තියා ඉමස්ස වුත්තිවණ්ණනා ච මොග්ගල්ලායනාචරියස්සෙව සිස්සෙන පියදස්සිතෙරෙන පදසාධනං ච විජයබාහුපරිවෙණ මජ්ඣාවුත්‍ථෙන නික්කසන්දන ගාමපතිනා සිරිමතා වාචිස්සර සඞ්ඝරාජෙන රාහුලමහාථෙරෙන මොග්ගල්ලායනපදවිකාය ගණ්ඨිපදවිවරණඤ්ච. පඤ්චිකාපදීපො ච බුද්ධප්පසාදනීනාම පදසාධනස්ස ටීකා ච රචිතා, ඉච්චෙවමාදිනා නානාගන්ථකරණෙනොපසොභිතමිදමුත්තරං පසත්‍ථං සද්දසත්ථන්ති දට්ඨබ්බං; එවමිමස්ස සද්දසත්ථස්ස සුට්ඨුතා විසාරදභාවො ච කත්තුනො ආචරියස්ස පමාණෙන ච පටිග්ගාහකානං ආචරියානං පමාණෙන චෙව වණ්ණනාදීහි ච දිස්සතෙ තස්මා අලමෙත්ථ පපඤ්චෙන.

ඉමස්මිං පකරණෙ සුත්තානි සත්තතාළීසාධිකානි හොන්ති ගණසුත්තෙහි විනා; කච්චායනවාකරණස්ස මුද්දිත සීහලක්ඛරපොත්ථකෙ සුත්තානි පඤ්චසත්තත්‍යධිකානි ඡසතානි දිස්සන්ති බුම්මපොත්‍ථකෙ ච තත්තකානෙව කච්චායන සුත්තපාඨස්ස ඔසානෙ “සත්තාසීත්‍යුත්තරා සුත්තා ඡසතාස්සුං පමාණතො ගන්ථසංඛා පනෙතෙසං සතමෙකං ඡසට්ඨි ච” ඉච්චෙවං ගාථා දිස්සති තාය ගාථාය සත්තාසීත්‍යධිකානි ඡසතානි සුත්තානීති ආහ තථාපි තස්මිං සුත්තපාඨෙ තං වචනමත්තං විනා සා සංඛ්‍යා න දිස්සති තස්මා ඉමස්මිං පකරණෙ සුත්තානං චන්තිංසත්‍යධිකං සතං තතොධිකං හොති, පකරණමිදං ඡතිකණ්ඩභාවිතං ඡති කණ්ඩවාරෙහි ච සමන්තං.

ආචරියස්ස කච්චායනමහාථෙරස්ස ච ආචරියස්ස මොග්ගල්ලායනමහාථෙරස්ස ච තෙසං ද්වින්නං ආචරියානං කෙසුචි සද්දසත්ථනයෙසු මතභෙදො ච දිස්සති බහුසු නයෙසු එකාව මති, ආචරියෙන කච්චායනමහාථෙරෙන ජිනවචනොපකාරා අක්ඛරා අකාරාදයො එකචත්තාළීසමත්තානි “අක්ඛරාපාදයො එකචත්තාළීසං” ති සුත්තෙන නිද්දිට්ඨා, ආචරියෙන මොග්ගල්ලානත්ථෙරෙන “අආදයො තිත්තාලීස වණ්ණා” ති තෙචත්තාළීසක්ඛරා ජිනවචනොපකාරානි නිද්දිට්ඨා, ඉමෙසං ද්වින්නං වාදානං විනිච්ඡයවිඤ්ඤාපනත්ථං ආචරියස්ස වාචිස්සර සඞ්ඝරාජරාහුලමහාථෙරස්ස විනිච්ඡයො නිද්දිස්සියතෙ “අත්‍ර ච අක්ඛරසඞ්ඛ්‍යාසු ආචරියානං මතභෙදො, භදන්තබොධිසත්තමහාථෙරො නරවරවචනොපකාරානි චත්තාලීසක්ඛරානීති ආහ, ආචරියකච්චායනමහාථෙරො පන අක්ඛරාපාදයො එකචත්තාළීසන්ති ආහ, සබ්බගුණාකරමහාථෙරො සබ්බකමාදයො වණ්ණක්ඛරා තිත්තාළීසානීති ආහ, අයමෙවන්දතී මොග්ගල්ලායනාචරියොපි අආදයො තිත්තාලීස වණ්ණාති ආහ, එතෙසු පඨමවාදෙ අකාරාදයො සරා අට්ඨ ඣකාරවජ්ජිතා චතුත්තීසබ්‍යඤ්ජනාති චත්තාලීසක්ඛරානි, දුතියවාදෙ තානෙව ඣකාරසහිතානි එකචත්තාළීසක්ඛරානි, තතියවාදෙ රස්සෙකාරොකාරෙහි තෙචත්තාළීසක්ඛරානීති; තත්‍ර සරපටිබද්ධවුත්තිනො වණ්ණා න වණ්ණපටිබද්ධවුත්තිනො සරාති වුත්තස්ස සරලක්ඛණස්ස ච සයංරාජන්තීති සරාති නිබ්බචනස්ස ච විරොධාපත්තියා සංයොගපුබ්බෙපි සති එකාරොකාරානං කදාචි කස්සචි උච්චාරණභෙදෙන සම්පජ්ජමානං රස්සත්තං අගහෙත්වා තථොදිතා සරා අට්ඨාති වුත්තං; ඉධ පන මාගධිකාය භාසාය සබ්බසත්තානං පවචනභාවා සම්පලබ්භමානානං රස්සත්තසද්භාවෙ වණ්ණානුග්ගහතානං එකාරොකාරානං පරිච්ඡෙදෙන පයොජනාභාවා ගහණෙ පයොජනසම්භවා ච ද්වෙ සරාති වුත්තං—තථාහි—සංඝස්ස උපොසථං කරෙය්‍ය පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍ය සංඝස්ස පවාරෙය්‍ය උපසම්පාදෙය්‍ය සො භාසෙය්‍ය සීලං සම්මන්නෙය්‍ය සො භික්ඛු යං ඉච්ඡෙය්‍ය තං වදෙය්‍ය ලද්ධාධම්මං ඔක්කන්තෙති තිරොතෙණ්ඩෙ පක්ඛිත්තො තෙස්වාරං එතෙසුචෙවමාදීසු සංයොගපුබ්බානං රස්සෙකාරොකාරානං උච්චාරණෙන කච්චායනවාදෙසු අක්ඛරවිපත්තිතා අඤ්ඤථාභාවතා සාසනට්ඨිතියා මූලකාරණත්තා මහාපඤ්ඤෙන රස්සෙකාරොකාරානිච්ච සංගහෙති—වුත්තං හි භගවතා “ද්වෙ මෙ භික්ඛවෙ ධම්මා සද්ධම්මස්ස ඨිතියා අසම්මොසාය අනන්තරධානාය සංවත්තන්ති කතමෙ ද්වෙ සුනික්ඛිත්තං ච පදබ්‍යඤ්ජනං අත්‍ථො ච සුනික්ඛිත්තෙන පදබ්‍යඤ්ජනෙන සුනික්ඛිත්තස්ස භික්ඛවෙ පදබ්‍යඤ්ජනස්ස අත්‍ථොපි සුනයො හොති ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ ද්වෙ ධම්මා සද්ධම්මස්ස ඨිතියා අසම්මොසාය අනන්තරධානාය සංවත්තන්තී” ත්වීච්චාදිකානෙකවචනානි එකතාලීසතෙචත්තාළීසක්ඛරානි බුද්ධවචනෙ අනුගතභාවා න හොන්තීති විපලපති, අධිකානක්ඛරවචනානීති එතස්ස පීඨායසම්පන්නො වුත්තෙ, “ඉතො ඨත්‍වා වුත්තාඑකචත්තාළීසමත්තා අක්ඛරාති සක්කතාගමෙ සම්පලබ්භමානෙහි අක්ඛරෙහි විරහිතානි යානි වචනානි තානී න බුද්ධවචනානීති ඤාපෙන්තී අපොසී” සක්කතාගමෙ පන වෙදිකෙ ලොකිකෙ ච රස්සෙකාරොකාරා සබ්බථා න විජ්ජන්තෙව බුද්ධවචනෙ එව එත්ථ එත්තකං සෙය්‍යථො සෙය්‍යථො ඔට්ඨො ඔනතෙපං සෙය්‍යථී සෙය්‍යථිච්චාදයො අනෙකෙ පයොගා දීයන්ති තස්මා අධිකාක්ඛරවචනානි න බුද්ධවචනානීති ඉදං වචනං සක්කතාගමෙ චතුරූපඤ්ඤාස සරෙසු අසන්තීති සාධනං ව්‍යඤ්ජනෙසු ච ජිනවචනොපකාරෙහි සරෙහි විරහිතෙහිච අඤ්ඤතෙසූ ච සරෙසු පඤ්චවණ්ණෙසු ච සඞ්ඛ්‍යාය වුත්තන්ති පවෙත්තබ්බං” එවරූපා අනෙකා ච භෙදා දිස්සන්ති තෙසං සබ්බෙසමෙත්ථ දස්සනෙන පයොජනාභාවතො න ලිඛ්‍යතෙ සබ්බං.

මාගධිකාය නිරුත්තියා බුද්ධවචනෙ’ව පාටවමිච්ඡන්තෙහි පරියාපුණිත්‍ථං බබ්බවස්සමිදං, ඉදමස්සිතානං සක්කතසද්දසත්ථස්ස ච භාවාවබොධෙන සදීසපෙථ මහන්තං පාටවමුපලබ්භතෙ තං විනා එතෙන නාඤ්ඤෙන මාගධිකසද්දසත්ථෙන ලබ්භතෙ.

පසත්‍ථස්සිමස්ස ගන්ථස්ස මුද්දාපනෙන පාකටීකරණමිච්ඡන්තෙන ආචරියෙන සිරිමතා පණ්ඩිතදෙවරක්ඛිතෙන මහාසයෙන පාඨසොධනත්ථමහං සමාදිට්ඨො තස්ස ච විද්‍යොදයපරිවෙණමජ්ඣාවසන්තො ලංකායං පච්ඡිමජනපදෙසු මහාසාමිපදප්පත්තස්ස භදන්තස්ස ආචරියස්ස සිරිසුමංගලාභිධානස්ස ච ඉමෙසං මය්හං ආචරියානමුපදෙසෙන ච ඉමස්ස ගන්ථස්ස නානාදෙසියපොත්ථකෙසු ච වණ්ණනාදයො ච නිස්සාය අබ්‍යත්තලෙඛකෙහි දීඝසන්ධානමාකුලීකතානං පාඨානමපගමනෙන යථාබලං සොධනමකාසිං.

ඉමස්ස සොධනෙ තෙසු තෙසු පොත්ථකෙසු දිස්සමානානං නානාපාඨානං කෙචි තෙසං තෙසං පණ්ණානමධොසු ලෙඛාහි පරිච්ඡින්දිත්‍වා යොජිතා, අපරෙ නානාපාඨා සංසොධනෙවා විසුං පණ්ණෙන ච යොජිතා, විරුද්ධාවිරුද්ධපාඨා ච තථෙව යොජිතා, දුතියෙ කණ්ඩෙ ඡ ගණසුත්තානි ච සබ්බස්ස සාරොපිකානි තෙසු විනා තත්ථ සුත්තසඞ්ඛ්‍යා දට්ඨබ්බා.

යදි පනිමස්මිං අම්හාකං පමාදෙන යො කොචි අසොධිතො පාඨො දිස්සතෙ සො ච ලොකත්ථචරියමපෙක්ඛන්තෙහි විඤ්ඤූහි ඛමිස්සිතබ්බො.

ලිඛිතායං මයා දෙවමිත්තෙන භික්ඛුනා විද්‍යොදයපරිවෙණෙ දුතියෙන පධානෙනාචරියෙන සිරිමතො සක්කස්ස වස්සගණනාය අට්ඨසතාධිකස්ස වස්සසහස්සස්සොපරි ද්වාදසමෙ වස්සෙ ජෙට්ඨමාසස්ස පුණ්ණපක්ඛපාටිපදෙ චන්ද්‍රවාරෙති ඤාතබ්බා.

H, DEVAMITTA.