මොග්ගල්ලානණ්වාදිවුත්ති.pdf

මොග්ගල්ලානණ්වාදිවුත්ති යනු අනුරාධපුර ථූපාරාම මහාවිහාරවාසී මහා ව්‍යාකරණඥ මොග්ගල්ලාන මහාසාමීන් විසින් රචිත මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණ පද්ධතියට අයත් වූත්, දීර්ඝ කාලයක් ලක්දිව අභාවයට ගොස් පැවති වූත් දුර්ලභ පාලි ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයකි.

මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණයේ ඛාදිකණ්ඩයේ ‘ණ්වාදයො’ (5.68) සූත්‍රයෙන් සංග්‍රහ වන ප්‍රත්‍යයන් විස්තාරණය කරමින් සූත්‍ර 229ක් හා වෘත්ති උදාහරණ සහිතව මෙම කෘතිය සම්පාදනය වී ඇත. එකල ලංකාවෙන් අතුරුදන්ව තිබූ මෙම කෘතිය බුරුමයේ මුද්‍රිත පිටපත් දෙකක් (සෝමාභිසිරි හිමි හා සිරි සීලාචාර හිමි සංස්කරණය කළ) සහ සියම් (තායිලන්ත) රාජකීය පුස්තකාලයේ තිබූ අත්පිටපතක් ඇසුරු කරගනිමින් කොළඹ පෑලියගොඩ විද්‍යාලංකාර පරිවේණාධිපති ධම්මකිත්ති ශ්‍රී ධම්මානන්ද නායක ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් සංස්කරණය කොට නිවැරදි කරවා ඇත.

මෙම මුද්‍රණය සේදවත්තේ ඩී. පී. ඒ. විජයවර්ධන සහ ඩී. ඇල්. විජයවර්ධන යන මහත්වරුන්ගේ ධන පරිත්‍යාගයෙන් 1929 වර්ෂයේදී ප්‍රකාශයට පත් කරවන ලද්දකි.

PREFACE.

“Moggallāna Nvādi Vutti” forms an essential part of the system of Pāli grammar known as the “Moggallāna Vyākaraṇa,” which was composed about 750 years ago, during the reign of Parākrama Bāhu I. The propounder of this system, Moggallāna Mahā Thera, was the Saṅgha Rāja at the time. He resided at the Thūpārāma Vihāra in Anurādhapura, where he composed his grammar. He was one of the great grammarians known to Oriental scholarship; the contemporary scholars place him on a level with Pāṇinī, Cāndra and Kātyāyana. The Moggallāna is by far the most comprehensive of all the Pāli grammars. It is more elaborate than Kaccāyana, which is characterized by its simplicity and lucidity. There have been two earlier systems of Pāli grammar—Bodhisatta and Sabbaguṇākara—which fell into disuse with the advent of Kaccāyana and Moggallāna. The latter system seems to have earned great popularity in Ceylon. An extensive exegetical literature, all produced by scholars of Ceylon, has grown round it, e.g., the Padasādhana of Piyadassi Mahā Thera, the Padāvatāra of Saṅgha Rāja Srī Sāriputra, the Susaddasiddhi, Sambandhacintā and Sārattha Vilāsinī of Saṅgha Rāja Saṅgharakkhita Mahā Thera, the Payogasiddhi of Saṅgha Rāja Vanaratana Mahā Thera and the Buddhippasādanī Ṭīkā and Pancikāpradīpa of Saṅgha Rāja Srī Rāhula.

Generally, a propounder of a particular system of grammar writes only the original sūtras, leaving further exposition to later authors. But Moggallāna Mahā Thera composed not merely the original Sūtras of his system; he also wrote the ‘Vuttis’ and the ‘Pancikā’ to elucidate his system.

The present work, supplying as it does the et caetera in the sutta No. 68, ‘ණ්වාදයො’, in section 5, ‘ඛාදිකණ්ඩ’, contains 229 Suttas with examples of Vuttis, in addition to those that are given in the main grammar itself.

In course of time, mainly as a result of foreign invasions and internal political troubles, the Moggallāna Nvādi Vutti, like many another ancient book, ceased to exist in Ceylon. In Burmah, however, it seems to have survived, for we find in that country two different editions of the book already in print—the earlier of the two prepared by Somābhisiri Thera and the other by Siri Sīlācāra Thera. In the present revision we have collated those two editions along with a very valuable manuscript preserved in the National Library of Siam, which we have been able to procure through the kind courtesy of His Royal Highness Prince Damrong, the President of the Royal Institute and the National Library. In the course of our revision we have been obliged to reconstruct several passages owing to omissions in all the available copies. Such restorations are given in the present text enclosed in brackets, thus: (—). At the end of the book, we have given a glossary of words, which, we trust, will be of use to students. The author, at the conclusion of his work, says, “He who has on the tip of his tongue, Sutta, Dhātu, Gaṇa, Nvādi and the vocabulary, is a supreme master of grammar.” Following this suggestion, we have also appended to this edition of Nvādi, lists of Sutta, Dhātu and Gaṇa, in order that the student may learn them all together. As regards the vocabulary, we have not included it in this book, as it is already available in the Abhidānappadīpikā.

We venture to hope that, in making this long lost work available in a revised edition, we have done some service to Pāli scholarship in this country.

In conclusion, we express our indebtedness to His Royal Highness Prince Damrong of Siam for very kindly lending us the abovementioned manuscript copy which proved very useful in our work. Our thanks are also due to Muhandiram D. P. A. Wijayawardene and Mr. D. L. Wijayawardene of Sedawatta, Colombo, without whose financial support the publication of the book would not have been possible.

L. SIRI DHAMMĀNANDA, Chief High Priest.
Vidyālaṅkāra College,
Kelaniya, Ceylon.

විඤ්ඤප්ති.

“ධම්මො ජිනෙන මගධෙන විනා න වුත්තො නෙරුක්තිකා ච මගධං විභජන්ති තස්මා නෙරුත්තමෙව මුනිනො වචනානුකූල මිච්ඡාදරං මතිමතා කරණීයමෙත්ථ.”

සිරිසත්ථුසුගතතථාගතෙනාමහානං තිලොකෙකසාරා සබ්බසත්තෙසු සජ්ජානදයාවතා අනන්තාපරිමිතපඤ්ඤාදයසම්භූතෙනානාවරණඤාණිනා සබ්බඤ්ඤුනා දෙසනාඤාණාලොකෙන මාගධසද්දෙන දෙසිතං චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සපතිමණ්ඩිතං පරියත්තිසාසනසංඛාතං තිපිටකං බුද්ධවචනං හි මාගධසද්දලක්ඛණඤ්ඤූසු අනුපච්ඡෙදචරියානෙතෙවාසිකෙස්ස්වෙව සම්මා වත්තතෙ යාව සාසනන්තරධානා; තස්මා අනුරාධපුරථූපාරාමමහාවිහාර මජ්ඣාවුත්ථෙන සකලගණිගණෙහි සම්භාවනීයෙන ගුණඤ්ඤුනා සිරිමතා මොග්ගල්ලානමහාසාමිනා විරචිතං අසෙසලක්ඛියසම්පරිගහනතා අනුනං පරිපුණ්ණං අනඤ්ඤඤාතුභූතකථායෙවාධිප්පායසුද්ධියා පරිසුද්ධමිදං මාගධං සද්දලක්ඛණං; තස්මිං සද්දසත්ථෙ ඛාදිකණ්ඩෙ තබ්බාදිපච්චයවිධානං රචිතෙසු ද්විචත්තාලීසසුත්තෙසු ‘ණ්වාදයො’ 5•68 තෙසාසානසුත්තෙන ආදිසද්දෙන සබ්බථා සඞ්ගහෙතබ්බපච්චයවිධානං එකූනතිංසාධිකද්විසතසුත්තපතිමණ්ඩිතා වුත්තොදාහරණසහිතා ණ්වාදිවුත්තිපි සයමෙව විරචිතා— සෙය්‍යථාපි පාණිනීයව්‍යාකරණෙසු උණාදිවුත්තියො.

තමිදං ගන්ථරතනං අස්මිං දීපෙ නාමමත්තාවසෙසං ජාතං අථච පන මරම්මරට්ඨෙ සොමාභිසිරිත්ථෙරෙන මහතා පරිස්සමෙන විසොධිතං ච තතො පච්ඡා සිරිසීලාචාරත්ථෙරෙන විසොධිතං චෙති මුද්දිතපොත්ථකද්වයං චෙව සයාමදෙසෙ රාජකීයවිජ්ජාලයෙ ච ජාතිකපොත්ථකාලයෙ ච පධානධුරන්ධරස්ස ‘ඩම්රොඩ්’ ඉති පස්සීතස්ස රාජඤ්ඤස්ස කාරුණ්‍යොපත්ථම්භෙන ජාතිකපොත්ථකාලයායත්තං තථාවසෙසභූතහත්ථලිඛිතමෙකමෙව පොත්ථකඤ්ච ලභිත්වා යථාගුරුසම්පදායං විසොධිතං, තෙසු තීස්වපි පොත්ථකෙසු ආරම්භෙ ‘බහුලං’ 1•58 ත්‍යාදිනා ආරද්ධං, තථාපි තෙන මහාසාමිනා වුත්තියං ච සුත්තපාඨෙ ච වුත්තා රතනත්තයප්පණාමාදිසඤ්ඤස්සක ගාථා අස්මිං ආරම්භෙ ච මයා ඨපිතා, එතස්මිං ගන්ථෙ නට්ඨපදානඤ්ච පරිපූරිතා රෙඛාව්‍යපරික්ඛෙපෙන, යථා—(තස්ස ණත්තං),

ජායති ගමනාගමනමනෙනාති ජාණු, 218. ව්‍යඤ්ජිතක්ඛරෙහි අ(ඤ්ඤ)යක්ඛාසඞ්ඛාති; සාධිතපදසමුදයං අක්ඛරාදිකක්කමෙන යොජෙත්වා සීහළත්ථව්‍යාඛ්‍යානමපි කතං.

ගන්ථකාරමහාසාමිනා ගන්ථාවසානෙ:— “සුත්තධාතුගණො ණ්වාදි නාමලිංගානුසාසනං යස්ස තිට්ඨති ජිව්හග්ගෙ සබ්‍ය්‍යාකරණකෙසරී”ති *

වුත්තානිසංසවිධිමපෙක්ඛන්තානං පඨනපාඨනානුයොගිනමුපකාරාය තෙසු පඤ්චසු භාගෙසු නාමසද්දඤ්ච විනා ඉතරෙහි චතූහි භාගෙහි පණ්ඩිතං පොත්ථකං භවිතුං ඔසානෙ සුත්තගණධාතුපාඨතායම්පි විසොධිතමනුයොජිතං—සුත්තපාඨොසානෙ දක්ඛිතසුත්තසංඛ්‍යාපූරණඤ්ච. ණ්වාදිකණ්ඩෙ සන්තසුත්තානි වුත්තිවිවරණපන්තිකාය ගහෙත්වා යථාඨානෙ ඨපිතානි; ඉත්ථමිදං පරිස්සමං සාසනචිරට්ඨිතිසාධනත්ථං මාගධසද්දසත්ථාභිවුද්ධියත්ථඤ්ච භවතු— මමාචෙරපාවෙචරප්පමුඛානං සබ්බසත්තානං නිස්සරණවිමුත්තිභාවාය පච්චයො හොතු.

සිරිලංකායතනමිදං ගන්ථසෙට්ඨං නාමමත්තාවසෙසභූතන්ති පුනරපි ලංකාවාසීනං සද්දසත්ථාභිලාසීනං සුධීනං ගහණධාරණාධාරස්සුඛාය මුද්දාපෙතුං ඩී. පී. ඒ. විජයවර්ධන මුහන්දිරම් මහතිනා ච

* ඉමිස්සා ගාථායානන්තරං “අජත්තං යාව ඉච්ඡිතං යස්ස යස්ස භවෙ ජාතො පණ්ඩිතො හොමි පුරිසො මෙධාවී අත්ථදස්සිකො. යත්තකං මෙ කතං පුඤ්ඤං තත්තකෙන භවාභවෙ සංසරන්තො උච්චෙ කුලෙ නිච්චපඤ්ඤාධිකො භවෙ. ලිඛිතං සාරිපුත්තෙන ණ්වාදිසත්ථං සවිග්ගහං හිතාය සාමණෙරානං මන්දබුද්ධීනමත්තනො’ති සකලසමයසමයන්තරවෙය්‍යාකරණපිටකත්තයපාරගතසඞ්ඝරක්ඛිතමහාසාමිථෙරපාදවිරචිතා මොග්ගල්ලානව්‍යාකරණණ්වාදිවුත්ති නිට්ඨිතා” ඉතීදං ගාථාතයං වාක්‍යං ච මරම්මපොත්ථකෙයෙව දිස්සතෙ තම්පි සිරිසීලාචාරත්ථෙරෙන අත්තනො විඤ්ඤාපනෙ— “ඉමස්ස නිගමනෙ අජත්තං යාවෙත්‍යාදි තයො ගාථා කෙසුචි යෙව පොත්ථකෙසු දිස්සා න සබ්බෙසු”ති දස්සිතං, ස්‍යාමපොත්ථකෙ’පි සබ්බමෙතං නත්ථි.

ඩී. ඇල්. විජයවර්ධන මහතිනා චෙති කොළඹනගරාසන්නෙ සේදවත්තාභිපතීතගාමවරෙ තුඩුගලඉතිඛ්‍යාතාභිධානෙහි සොගතෙහි ඉමෙහි මහාසයෙහි ධනවිස්සජ්ජනෙන උපත්ථම්භිතානි.

විඤ්ඤාපිතමිදං ධරාමණ්ඩලසිරිබෙ සිරිසුගතපරිනිබ්බානවසෙ කොළඹනගරෙ ධම්මප්පාසාදවිහාරමජ්ඣාවසතා විජ්ජාලංකාරමහාවිජ්ජාලයාධිපතිනා සෙය්‍යථාවිසෙසසිරිවඩ්ඪනනගරවරෙ සිරිඋපොසථපුප්ඵාරාමමහාවිහාරියමහාසංඝසභායං තීපිටකවාචීස්සරාචරියඋපජ්ඣායධුරන්ධරෙන රතනලානගාමෙ පුරාණවිහාරාධ්‍යක්ඛෙන ධම්මකිත්තිසිරිධම්මානන්දාභිධානෙන ලංකාපච්ඡිමදිසායං පච්ඡිමානුදිසායං ච පධානසඞ්ඝනායකත්ථෙරෙන මයා පරිසොධකෙනාති

ධම්මකිත්තිසිරිධම්මානන්දාභිධානෙන ලංකාපච්ඡිමදිසායං පච්ඡිමානුදිසායං ච පධානසඞ්ඝනායකත්ථෙරෙන මයා පරිසොධකෙනාති