බාලාවතාර වර්ණනාව - තත්වදීපිකා - Print.pdf
- කතෘ :
- යගිරල පඤ්ඤානන්ද හිමි
- ප්‍රකාශිත වර්ෂය :
- 1928
- මුද්‍රිත වර්ෂය :
- 1928
- පිටු ගණන :
- 633
- බාගත කිරීම් ගණන :
- 1,404
- වෙබ් අඩවියට එක් කළ දිනය :
- 2018-08-06
- ගොනුවේ ප්‍රමාණය :
- 395 MB
පොතේ පිටු කිහිපයක ඡායාරූප පහතින් බලන්න.
තත්ත්‍වදීපිකා නම්වූ බාලාවතාර වර්ණනාව යනු පාලි ව්‍යාකරණ ප්‍රවේශ ග්‍රන්ථයක් වන බාලාවතාරය සඳහා පණ්ඩිත යගිරල පඤ්ඤානන්ද නායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදිත ප්‍රකට විස්තර ව්‍යාඛ්‍යානයකි. පාලි බස මෙන්ම සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථ ද ඇසුරු කරමින් සූත්‍ර, වාක්‍ය, උදාහරණ සහ පදසිද්ධි විස්තරාත්මකව විවරණය කරමින් මෙම කෘතිය රචනා කර ඇත.
මෙහි ප්‍රථම මුද්‍රණය සඳහා ගෝනගල ඇම්. ඩී. පොඩිසිඤ්ඤො අප්පුහාමි මහතාගේ ධන පරිත්‍යාගය ලැබී ඇති අතර, මෙම දෙවන මුද්‍රණය ක්‍රි.ව. 1928 (ශ්‍රී බු.ව. 2472) දී ඩී. ඩී. කන්නංගර වෙදමහතා විසින් අලුත්ගම සද්ධර්‍මප්‍රකාශ යන්ත්‍රාලයෙහි මුද්‍රණය කරවා ප්‍රකාශයට පත් කර තිබේ. ග්‍රන්ථාරම්භයේ භාෂාවේ ප්‍රභවය හා ප්‍රභේද (සංස්කෘත, ප්‍රාකෘත, අපභ්‍රංශ ආදී ෂඩ්භාෂා) විවරණය කෙරෙන දීර්ඝ ‘විඥප්ති’ නම් හැඳින්වීමක් ඇතුළත් වේ.
පෙරවදන
ශුද්ධ මාගධී භාෂාවේ සම්භවය සහ විකාශය.
අග්ගඤ්ඤ සූත්‍රාගත පිළිවෙළින් බඹලොවින් චුත වූවෝ ආදිකල්පික මනුෂ්‍ය භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධි ගත්හ. මහපොළොවෙහි ඕපපාතිකව උපත ලබා කාලයාගේ ඇවෑමෙන් අක්ෂර සහ වචන උච්චාරණය ඇරඹූ ආදිකල්පිකයෝ මාගධී භාෂාවේ මූලික අවස්ථාව මෙලොවට බිහි කළහ. අනතුරුව ක්‍රමානුකූලව ඔවුන්ගේ චර්යා ධර්ම පද්ධතිය වැඩීමත් සමග අදහස් හුවමාරුව සඳහා භාවිත භාෂාව ද වැඩීමට ලක්විය. මිනිස් ප්‍රජාව ද ලොව පුරා විසිරී පැතිරී යන්නට විය. දේව ඇදහිලි පෙරටු කොට ගත් ආගමික විශ්වාසයන් ද ඒ අනුව පූජක පිරිසක් ද බිහි විය. මධ්‍ය මණ්ඩලයෙන් බැහැරට විසිරී ගිය ජනතාව ව්‍යවහාරයෙන් ගෙන ගිය තම මූල මාගධී භාෂාව හුදෙකලා ජන කොට්ඨාශයන් තුළදී ඒ ඒ දේශානුරූපීව වෙනස් බවට පෙරළිණි. පාරිසරිකව විවිධ හු විෂමතාවයන් හට ගැනීමත් සමග කල් යත්ම භාෂා සාම්‍යය වැසී ගියේය. ප්‍රාග් බෞද්ධ යුගයේ ව්‍යවහාර කළ එම මාගධියෙන් ඡන්දෝ භාෂාව පහළ විය.
ක්‍රි.පූ. 1500-1200 අතරදී ආර්ය චින්තකයෝ එමගින් ඍග් වේදයේ එන සංහිතා ගෙතූහ. ඡන්දෝ භාෂාව නම් පද්‍ය භාෂාවයි. ඡන්දෝ භාෂාවේ ආරම්භයත් සමගම ලේඛන කලාව බිහිවිය. ලලිත විස්තරයේ සඳහන් වන මාගධී ලිපි, බ්‍රාහ්මී ලිපි ආදී ශිලා ලිපි පහළ වූයේ ඡන්දෝ භාෂාවේ උපත සමගය.
ඡන්දෝ බද්ධ සංහිතා බද්ධ යනුවෙන් පසු කලෙක එහි අර්ථව්‍යාඛ්‍යාන ස්වරූපයෙන් බ්‍රාහ්මණ සාහිත්‍යය බිහි විය. එය මාගධී බසේ ගද්‍ය ශාඛාව විය. තෙවන යුගයේ ආරණ්‍යක උපනිෂද් උපත විය. පද්‍ය ගද්‍යමය විය. මෙසේ ගද්‍ය හා පද්‍යමය භාෂාංග දෙක පහළ වූයේ මාගධී බසෙනි. ඒ මාගධී භාෂා ප්‍රාන්ත ජනතාවගේ අභිරුචිය පරිදි විවිධත්වයට පැමිණියේය. සොළොස් මහා ජනපද වාසී ආර්ය ජාතීන් විසින් විවිධ නම් වලින් හැඳින්වූ ඒ සෑම භාෂාවක්ම මාගධී බසෙහි ශාඛා විය. එහෙයින් වේද යුගයෙහි භාවිත වෛදික භාෂාවෙහි මව් භාෂාව වූයේ ද ඒ මාගධියමය.
ක්‍රි.පූ. 1000 දී පමණ භාරතයේ සිට අත්ලාන්තික් මහ සයුර දක්වා ද ස්කැන්ඩිනේවියා පටන් මධ්‍යධරණී මහ සයුර දක්වා ද පිහිටි ප්‍රදේශයන්හි ප්‍රචලිත වූ භාෂා සමූහය වර්තමාන වාග් විශේෂඥයින් විසින් ‘ඉන්දු යුරෝපා භාෂා පවුල’ යැයි නම් කොට ඇත. ඒ භාෂා පවුලම මූල මාගධී භාෂාවෙන් විකාශිත බැව් යථෝක්ත කරුණු අනුව පැහැදිලිය.
ක්‍රි.පූ. 05 වන සියවසේදී සර්වඥයන් වහන්සේගේ පහළ වීමත් සමගම උන්වහන්සේගේ ධර්ම ප්‍රචාරය සඳහා මධ්‍ය දේශයෙහි ව්‍යවහාර වූ මූල මාගධී භාෂාවෙන්ම දියුණු අවස්ථාවක් වූ රාජරාජ මහාමාත්‍යාදීන් විසින් සහ උසස් කුලීන මිනිසුන් විසින් ව්‍යවහාර කළ මාගධිය තවදුරටත් පිරිසිදු කොට සුපරිපූරිත භාෂාවක් වශයෙන් භාවිතයට ගැනිණි.
ලෝකවිදූ ගුණයෙන් යුතු වූ, වෙය්‍යාකරණිකයන් අතර අග්‍ර වූ, භාෂාඥයන් අතර අග්‍ර වූ සර්වඥ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ ව්‍යවහාර කළ එම භාෂාව මූල මාගධියෙන් පිරිසිදු කොට ගත්තක් හෙයින් ශුද්ධ මාගධී නම් විය.
සර්වඥයන් වහන්සේ විසින් සහ ශ්‍රාවක ශ්‍රාවිකාවන් විසින් සියලු ධර්මය දේශනා කරන ලද්දේත් සංගායනාත්‍රයටම තංවනු ලැබූයේත් අද දක්වාම පවත්වාගෙන එනු ලබන්නේත් එම භාෂාවෙනි.
මහින්දාගමනයෙන් ලක්දිව පැමිණි බුදු සමය පෙළ - අටුවා වශයෙන්ම මුඛ පරම්පරාවෙන් අවිච්ඡින්නව පැවතිණි. පසු කලෙක ලක්දිව වැසි මහ රහතන් වහන්සේලා නිකායන්තර ලබ්ධීන්ගෙන් අපිරිසිදු නොවනු පිණිස අටුවාව සිංහල භාෂාවෙන් තැබූහ. එම සිංහල අටුවා භාවිතය වඩාත් පහසු හෙයින් ලක්දිව ප්‍රකට වූ අතර දඹදිව අටුවාව අතුරුදන්ව පෙළ පමණක් ශේෂ වූ විට ලක්දිව පැමිණි බුද්ධඝෝෂ ඇදුරුපාණන් විසින් නැවත සිංහල අටුවාව ශුද්ධ මාගධියට නැංවූ සේක. එදා මෙදා තුර පෙළ අටුවා මෙන්ම ඒ සඳහා භාවිත ව්‍යාකරණය ද ථේරීය සඟ පරපුර විසින් ආරක්ෂිතව පරපුරෙන් පරපුරට ගෙන එන ලදී.
බුදු සසුනෙහි ප්‍රභින්න ප්‍රතිසම්භිදා ප්‍රාප්ත කච්චායන මහ රහතන් වහන්සේ විසින් ශුද්ධ මාගධිය විග්‍රහ කරමින් බුදු රජුන් ජීවමාන කල්හිම ව්‍යාකරණය දේශනා කරන ලදී. බුදු මුවින් දෙසූ “අත්ථෝ අක්ඛර සඤ්ඤාතො” යන්න මුල් කොට මුළු මහත් ධර්ම රත්නය පුරාවටම පැතුරුණු ව්‍යාකරණ රීති සමුදායම එයින් විග්‍රහ විණි.
ග්‍රන්ථාන්තරයට පැමිණි ව්‍යාකරණය දැනට නාම මාත්‍ර වශයෙන් පමණක් ශේෂ වූ මහා නිරුක්ති, බෝධි සත්ව ව්‍යාකරණය හා සබ්බ ගුණාකර ව්‍යාකරණය යන ග්‍රන්ථයන්ගෙන් එකක් විය යුතුය. කච්චායන මහ රහතන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය පූර්ව ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් කච්චායන ප්‍රකරණය, මහා නිරුක්ති ප්‍රකරණය, නෙත්තිප්‍රකරණය යන ප්‍රකරණත්‍රය සඟ මැද දේශනා කළ බැව් අපදාන අටුවාවෙහි සඳහන් හෙයින් සහ පොළොන්නරු යුගයේ වැඩ සිටි ටීකාචාර්යයන් වහන්සේලා එම ග්‍රන්ථ දැක ඇති හෙයින් “මහා නිරුක්ති” ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථය බොහෝ කාලයක් භාවිත විණැයි සිතිය හැක. ‘භදන්ත බෝධි සත්ත’ නම් මහ තෙරුන් විසින් විරචිත බෝධිසත්ත ව්‍යාකරණයෙහි සඳහන් වෙතැයි කියැවෙන “නරවරවචනොපකාරාණී චත්තාළීසක්ඛරානි”
යන සූත්‍රය මහා නිරුක්ති ග්‍රන්ථයෙහි වූ මතයක් ප්‍රකට කරයි. ඒ අනුව මහා නිරුක්තිය හා බෝධිසත්ත ව්‍යාකරණය එකම කච්චායන පරපුරේ යැයි නිගමනය කළ හැක. කෙසේ වෙතත් අද වන විට වියරණ හැදෑරීම සඳහා විද්‍යමාන වඩාත් පැරණිතම සහ ශ්‍රේෂ්ඨතම ග්‍රන්ථය කච්චායන ව්‍යාකරණයි.
එම කච්චායන පරපුරෙන්ම අවිච්ඡින්නව පැවත ආ ශුද්ධ මාගධී ව්‍යාකරණය වර්තමානයෙහි දක්නට ලැබෙනුයේ ‘කච්චායන ව්‍යාකරණය’ යන නමිනි. එහි මූල සූත්‍ර කච්චායන මහ රහතන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී. එම මූල සූත්‍ර සඳහා වෘත්ති සහ උදාහරණ කච්චායන පරපුරේම පසුකාලීනව වැඩසිටි සංඝනන්දි සහ බ්‍රහ්මදත්ත යන හිමිවරුන් විසින් කරන ලදී. කච්චායන වර්ණනා, කච්චායන සූත්‍ර නිද්දේසය සහ මුඛමත්තදීපනී යනාදී පරිවාර ග්‍රන්ථ බොහොමයකින් ඈත ඉතිහාසයේ ග්‍රන්ථය විස්තෘතව ඇත.
12 වන සියවස පමණ වන විට පොළොන්නරු යුගයේ නිකාය සාමග්‍රියෙන් ඇරඹි ශාස්ත්‍රෝන්නති සමයේදී මොග්ගල්ලායන නම් තෙර නමක් විසින් සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ආභාෂය වඩාත් මුසු කොට මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණය රචනා කරන ලදී. සබ්බ ගුණාකර හිමියන් විසින් විරචිත සබ්බ ගුණාකර ව්‍යාකරණයෙහි සඳහන් වෙතැයි කියැවෙන “සිද්ධක්කමාදයෝ වණ්ණක්ඛරානි තෙතාළීසා” යන සූත්‍රයෙහි එන මතය මොග්ගල්ලායනයෙහි සම්භාවිත අතර විස්තර ග්‍රන්ථ බොහෝමයකින් පරිවාරිතය.
ඊට සමකාලීනවම හෝ ආසන්න සමයකදී බුරුම ජාතික අග්ගවංස තෙරුන් විසින් රචිත සද්ද නීති ව්‍යාකරණය ද පොළොන්නරු යුගයේදීම මෙරටට ගෙන එන ලදී. විස්තෘත බවින් පෙර ග්‍රන්ථද්වයම ඉක්මවා සිටින මෙම ග්‍රන්ථය මොග්ගල්ලායනය මෙන් සංස්කෘතයට නැඹුරු නොවී කච්චායනයට ගරු කරමින් නමුත් අනුගමනය නොකොට ධාතු මූලික පද නිෂ්පත්ති න්‍යාය පෙරටු කොට ගනිමින් රචනා කරන ලද්දකි.
මෙසේ ශුද්ධ මාගධිය හැදෑරීම සඳහා අද පවතින ප්‍රධාන සම්ප්‍රදායන් 03 ක් බිහිවිය.
1. කච්චායන ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය 2. මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය 3. සද්දනීති ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය
එසේ වුවත් ථේරවාදී බෞද්ධ රටවල වඩා හරසරින් පිළිගනුයේ සහ හදාරනුයේ කච්චායනයයි. ඉතා පැරණි බැවින් සහ විශ්වාසනීය බැවිනි. චෝලිය බුද්ධප්‍රිය තෙරුන් විසින් විරචිත රූපසිද්ධිය සහ දෙවන ධර්ම කීර්ති තෙරුන් විසින් විරචිත බාලාවතාරය ලක්දිව කච්චායන සම්ප්‍රදාය හදාරන්නවුන්ට මහෝපකාරී පරිවාර ග්‍රන්ථ දෙකකි. අනුපිළිවෙළින් බාලාවතාරය රූපසිද්ධිය සහ කච්චායනය හැදෑරීමෙන් ත්‍රිපිටක අවබෝධයට ප්‍රාමාණික ව්‍යාකරණ ඥානයක් දියුණු කරගත හැක.
ශුද්ධ මාගධී ව්‍යාකරණයට ප්‍රවිෂ්ටයක් ලෙස බාලාවතාර අධ්‍යයනය අතිශය සම්භාවිතය. එහිලා උපකාරී ග්‍රන්ථ ලෙස නිපැයුණු ගඩලාදෙණි සන්නය ආදී ඓතිහාසික සන්න ග්‍රන්ථයන් සේම සුබෝධිකා ටීකාදී මෑත විරචිත අති සම්භාවනීය ග්‍රන්ථයන් ද බාලාවතාරය උගන්වන ගුරුවරුන්ට මෙන්ම උගන්නා ශිෂ්‍යයන්ටද අතිශය මහෝපකාරී විය. තවදුරටත් බාලාවතාරය පිළිබඳ විස්තර වර්ණනා ග්‍රන්ථයක ඌනතාවයක් වී නම් එයද පණ්ඩිත යගිරල පඤ්ඤානන්ද නාහිමි විරචිත තත්ව දීපිකාවෙන් සැපිරිණි. ඊටත් වඩා විස්තර වර්ණනාවක ඌනතාවයක් තව දුරටත් නොමැති විය. ඒ තරමින්ම බාලාවතාර අධ්‍යයන මාර්ගය සුකර කරවීමෙහිලා තත්ව දීපිකාව මහත් මෙහෙයක් කරන ලදී.
කච්චායනය, රූපසිද්ධිය හා පරිවාර ග්‍රන්ථද සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථද ගඩලාදෙණි සන්නය හා සුබෝධිකා ටීකාවද යන සම්භාවිත ග්‍රන්ථ බොහෝමයක් ඇසුරු කරමින් මෙම ග්‍රන්ථය කළ බැව් ප්‍රකාශිතය.
තත්ව දීපිකා සංඥාපනයෙහි කච්චායන ව්‍යාකරණ කර්තෘත්වය පිළිබඳව උන්වහන්සේ දක්වා ඇති මතය විචාරණයට බඳුන් කළ යුතුය.
කච්චායනය හා සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථ අතර වූ සාම්‍යය දක්වා කච්චායන කතුවරයන් වහන්සේ කච්චායන මහ රහතන් වහන්සේ නොවන බවත් එම පරපුරේ පසුකාලීන එනමින් හැඳින්වෙන වෙනත් තෙර නමක් බවත් පවසති. යගිරල නාහිමියන් විසූ කාලයට බෙහෝ පෙර විසූ චෝලිය බුද්ධප්‍රිය තෙරපාණෝ තම රූප සිද්ධියෙහි “දීපෙතාවරිගාසහො” යන ගාථා පදයෙන් කච්චායන කතුවරයන් වහන්සේව ‘ආසභ’ නම් විශේෂණ පදයෙන් හඳුන්වා ඇත. ඒ ‘ආසභ’ පදය යෙදුවේ නිසැකයෙන්ම ක්‍ෂීණාශ්‍රවභාවය උදෙසා බැව් සන්න ටීකාදියෙහි විස්තෘතය. මුඛ මත්තදීපනී, කච්චායන භේදය, කච්චායන සූත්ත නිද්දේසය, කච්චායන වණ්ණනා යනාදී ගන්ථකතුවරයන් වහනසේලාද මෙම මතයම සනාථ කොට තම ග්‍රන්ථයන් රචනා කළහ.
එපමණක්ද නොව බොහෝ උගතුන් විසින් ද පෙන්වනු ලබන මෙම සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයන් සමග වූ සාම්‍යය තුළ පමණක් පිහිටා එබඳු තීරණයකට පැමිණීම යුක්ති යුක්ත නොවේ. පරම්පරාගත ආචාර්ය මතය පසුකාලීනව සර්වප්‍රකාරයෙන්ම නිශේධනය නොවුයේ කුමන හේතුවක් මතදැයි සිතා බැලිය යුතුය. කච්චායනයෙහි සූත්‍ර රටාව සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථගත ක්‍රමයක් වීම තැකිය යුතු නොවේ. මන්ද යත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පහළ වන විටත් සංස්කෘත ව්‍යාකරණය විධිමත්ව ප්‍රචලිතව තිබූ හෙයිනි. මජ්ඣිම නිකායේ අරණවිභංග සූත්‍රයෙහිදී ඒ ඒ දේශයන්හි ප්‍රචලිත යම් යම් පද (වචන) ඒ ආකාරයෙන්ම ව්‍යවහාරයට ගැනීමට අනුදැන වදාළ බැව් පිළිගන්නවුන් විසින් මෙම ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථ සාම්‍යය අවිශේෂයක් කොට පිළිනොගන්නේ කුමක් නිසාද? එමෙන්ම කච්චායනයෙහි කිසිදු තැනක බුද්ධ වචනයට (ජින වචනයට) විරුද්ධ කිසිදු පදයක් හෝ සැකසීමට විධාන කොට
නොමැත. සියලු රීතීහු ජිනවචනානුගතය. එසේ තිබියදීත් පරවාදී මතයකට ගැතිවීම කෙසේ විය හැකිද? ව්‍යාකරණ ඥානය අතිශය ප්‍රශස්ත වුවද ඉතිහාස ඥානය පිරිසිදු නොවීම එයට හේතුවයි. ඉපැරණි ථේරවාදී මහා විහාරීය සාසන පරම්පරාවෙහි වූවෝ තම ධර්ම විනය පරම්පරාව මෙතෙක් ගෙන ආ ඇදුරු පරපුර හොඳින් හඳුනති. ග්‍රන්ථාන්තරය, ඉතිහාසය හා ථේරවාදයෙහි දෙපයින් සිටගත් ඔවුහු කච්චායන ව්‍යාකරණ කර්තෘත්වය කච්චායන මහ රහතන් වහන්සේගෙන් අනෙක් හිමි නමකට නොපවරති.
එහෙයින් තත්ව දීපිකා සංඥාපනයෙහි පැමිණි සාවද්‍ය නිගමනය නොතැකිය යුත්තකි. එයින් කිසිවිටකත් තත්ව දීපිකාවෙහි එන ව්‍යාකරණ වර්ණනාව සදොස් බවක් නොකියවෙන බවද එමෙන්ම කතුවරයන් වහන්සේට නිග්‍රහයක් නොකළ බවද සැළකිය යුතුය. මෙයින් උත්සාහවත් වූයේ සාවද්‍ය මතය දක්වා නිරවද්‍ය මතය ස්ථාපනය කිරීමට පමණි.
විනය පිටකය : අටුවා සහිතව, මහා විහාරීය ප්‍රවේණියෙහි ආගත ක්‍රමයෙන් උගත් භික්‍ෂු පිරිසක් විෂයෙහි පිරිනැමෙන මෙම වටිනා ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථය සුපරිශුද්ධ සම්බුද්ධ ශාසන චිරස්ථිතිය පිණිස ම සලකා සිදුකරන උසස් සත් කාර්යයකි. මෙම සත් කාර්යයෙහි ව්‍යාපෘත වූ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලාට ආර්ය සත්‍යාවබෝධය වහා සිදුවේවා! ධර්ම දානමය දායකත්වය දැරූ සැමට ද නිවන් පිණිස හේතු වේවා!
‘‘චිරං තිට්ඨතු සද්ධම්මො’’
මේ වගට, සාසනස්ථිතිකාමී, කුණ්ඩසාලේ අරණ්‍යවේසී භික්‍ෂු වමහ.
ශ්‍රී.බු.ව. 2561 (2017) ඇසළ මස (ජූලි) 02 වන දින. දේවගිරිය, රණගිරිලෙනෙහි දී ය.
සාසනස්ථිතිකාමී, කුණ්ඩසාලේ අරණ්‍යවේසී භික්‍ෂු වමහ.
ශ්‍රී.බු.ව. 2561 (2017) ඇසළ මස (ජූලි) 02 වන දින.
දේවගිරිය, රණගිරිලෙනෙහි දී ය.
සංඥාපනය.
තත්ත්‍වදීපිකා නම්වූ බාලාවතාර වර්ණනා.
පාලි භාෂාව ඉගෙනීම සම්බුද්ධ ධර්‍මයාගේ තත්ත්‍වාර්‍ත්‍ථය තේරුම් ගෙණ බොහෝකල් පැවැත්වීමට උපකාරයකි. පාලි භාෂාව ඉගෙන ගන්නට නම් තදීය ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය ඉගෙන ගත යුතුය. ඒ ව්‍යාකරණ ඥානයට යටත් පිරිසෙයින් බාලාවතාරයවත් හොඳින් ඉගෙන ගත යුතුය. එහෙයින් බාලාවතාරය දැනීම පාලි ව්‍යාකරණ දැනීමටත් පාලි ව්‍යාකරණ දැනීම පාලි භාෂාව දැනීමටත් පාලි භාෂාව දැනීම සම්බුදු ශාසනයාගේ චිරස්ථිතියටත් ඉවහල්වන බව කිව යුතුය.
මේ බව සැළකූ ප්‍රථම ධර්‍මකීර්තිපාදයෝ කාත්‍යායන ප්‍රවෙශ මාර්‍ගත්‍වයෙන් අනතිවිස්තාරවූ බාලාවතාරය සම්පාදනය කළහ. අධ්‍යයන අධ්‍යාපනයන්හි සුකරවූද න්‍යායානුගතවූද මෙතරම් සරල ග්‍රන්ථයක් පාලිව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථ සංහතියෙහි නැත්තේමය. පාලි ඉගෙනගන්නවුන් විසින් අතිශයින් භාවිතද බහුලීකෘතදවූ මේ ග්‍රන්ථය සඳහා චිරන්තනවූද නව්‍යවූද ව්‍යාඛ්‍යානයෝ කතිපයෙකි. එහෙත් එකම ව්‍යාඛ්‍යානයකින් සූත්‍ර වාක්‍ය අර්ත්‍ථයන් හා පදසාධනයන් ඉගෙන ගත හැකිසේ සම්පාදිත නොවු ඒ ව්‍යාඛ්‍යානයන් ගෙන් ලැබිය හැකි ප්‍රයෝජනයද සීමා සහිතය. එකකින් සූත්‍රාර්‍ත්‍ථ දැනගතහැකිවිනම් වාක්‍යාර්‍ත්‍ථ ජානනය සඳහා අනිකක්ද පද සිද්ධින් දැනීම සඳහා අනිකක්ද බැලිය යුතුය. අවශ්‍ය විස්තර වලින්ද ඒ ව්‍යාඛ්‍යානයෝ සමන්විත නොවුහ.
කරුණු මෙසේ පවත්නා අතර බාලාවතාරයට විස්තාර වර්‍ණනාවක් කරනු පිණිස මහනුවර උපොෂිත: පුෂ්පාරාම විහාරද්වයාධිපති අතිගරු මහානායක මාහිමියන් වහන්සේ ආදී බොහෝ ගිහිපැවිදි හිතවතුන් විසින් ආරාධිත හෙයින්ද ශිෂ්‍යයන්ගේ ප්‍රයෝජනාතිශය සැළකීමෙන්ද මේ විස්තාර ව්‍යාඛ්‍යාකරණයෙහි නියුක්තවීමු. මෙහි සූත්‍ර වාක්‍ය උදාහරණ යන්ගේ අර්ත්‍ථද අවශ්‍යවූ විස්තාරද දැක්වීමු. පදසිද්ධි දැක්වීමෙහි හැකි පමණ සංක්‍ෂෙප කරනු පිණිස අවශ්‍ය සූත්‍ර පමණක් දැක්වීමු. විස්තාර දැක්වීමෙහිදී පාලිව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථවලින් පමණක් නොවැ සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථවලින්ද කරුණු දැක්වීමු.
පොතේ තත්වය සලකා ගැනීමට විඥයන්හට අවකාශ තබා මෙහි විස්තර නොකරණ නමුත් බාලාවතාරය හදාරණ සියලු නවීනයන්හටද හදාරවන ඇතැම් ප්‍රවීණයන්හටද මෙය අතිශය ප්‍රයෝජනවත් බව පමණක් සඳහන් කරමු.
මෙහි සූත්‍රවලට මුලින් යෙදූ අංක පරිපාටිය බාලාවතාරයෙහි සූත්‍ර සංඛ්‍යා පරිපාටියයි. කාත්‍යායන සූත්‍රාඛ්‍යායන් මෙහි සූත්‍රාවසානයෙහි යොදා ඇත. එහි මුලපටන් නාම කාණ්ඩයතෙක් පළමුවන කොටස වශයෙනුද කාරක කාණ්ඩය දෙවන කොටස වශයෙනුදු යනාදි ක්‍රමයෙන් ගෙණ මෙහි සූත්‍රාවසානයෙහි මුලින් යෙදූ අංකයෙන් අඟවන්නේ මේ සූත්‍රය කාත්‍යායනයෙහි 1 නාම, 2 කාරක ආදි කොටසකට අයත් බවය.
ප්‍රථම වාරයේ මේ පොතේ මුද්‍රණය සඳහා සියලුම වියදම දරණ ලද්දේ සුධර්‍මාකර පිරිවෙන් විහාරස්ථානයෙහි භාරකාර තැනවුද විහාරස්ථානයෙහි නොයෙක් කටයුතු සඳහා ස්වකීය ධනය නොමසුරුව පරිත්‍යාග කළාවූද ධනවත් ඇම්. ඩී. පොඩි සිඤ්ඤො අප්පුහාමි විසින් බව මෙහි සඳහන් කරම්හ.
ප්‍රථම මුද්‍රණයට අයත් පොත් සියල්ල විකිණී අවසන්වූයෙන් මෙසේ දෙවනවර මුද්‍රණය කරවීම අවශ්‍යවිය.
හංසා සතුණ්ඩිවිසටෙන පිබන්ති ඛීර- නීරා යථෙව පයමෙව පයං පහාය දෙසඤ්ඤුනො තථිධානු විහාය දොසෙ නිද්දොස පක්ඛ මධිගම්ම භජන්තු පීතිං.
බාලාවතාර රතනාකර පාර තීර- මත්‍ථෙස්සාධුනිකාතෙක නිධාමකාතං අඤ්ඤාණබන්ධන පරිනද්ධභවස්සා මමායං ව්‍යාඛ්‍යාතරී තුරිතගා භවතං නිභානාං
යගිරල පඤ්ඤානන්ද නායක ස්ථවිර. සුබොධාරාම පිරිවෙණ ගෝනගල-ඉඳුරුව 1934 දෙසැම්බ්‍ර මස 12 වන දින දිය.
යගිරල පඤ්ඤානන්ද නායක ස්ථවිර.
සුබොධාරාම පිරිවෙණ
ගෝනගල-ඉඳුරුව
1934 දෙසැම්බ්‍ර මස 12 වන දින දීය.
විඥප්ති
භාෂා.
‘‘භාසියන්තෙ සත්තාන මජ්ඣාසයො එතාය’’ යනු භාෂාශබ්දයාගේ නිරුක්තියයි. යමක්කාරණකොට සත්ත්‍වයන්ගේ හැඟීම පහළකරනු ලැබෙද එය භාෂා යයි කියති. යමකුගේ අදහස් අනිකකුට අවබෝධකරවීම සඳහා කරණ වාග්ව්‍යවහාරයත් කායවිකෘතියත් දෙකම භාෂානාමයෙහි ඇතුළත්කොට සැලකිය යුතුය. යම්සේ වාග්ව්‍යවහාරයෙන් අදහස් ඇඟවීම භාෂා යයි විවාදරහිතව පිළිගන්නා ලද්දේද එසේම කායවාරයෙන් අදහස් ඇඟවීමද භාෂාවකැයි විවාදරහිතව පිළිගතයුතුය. කැඳවීමය, යැවීමය, ඉල්ලීමය, ප්‍රතික්‍ෂෙපය, යනාදියෙහිදී වරෙන්, පලයන්, දියන්, එපා, යනුවෙන් කරණ වාග්ව්‍යවහාරය භාෂාව වන්නාක් ඒ අදහස්ම ඇඟවීම පිණිස අත හෝ හිස හෝ වෙනත් ප්‍රත්‍යඞ්ගයක් ක්‍රියාකරවීම භාෂාව නොවන්ටත් හේතුවක් නොමැති හෙයිනි.
මෙහි වාග්චාරයෙන් නිකුත්වන ශබ්දමාත්‍රයෙකුත් කායවාරයෙන් නිකුත්වන ක්‍රියාමාත්‍රයෙනුත් යමකුගේ අදහස නොවරදවා අනිකකු විසින් තේරුම් ගතහැකි හෙයින්ද වචනයෙන් ඇඟවිය හැකි කොපය, රවා බැලීම ආදි ක්‍රියාවිධියෙනුත් ඇඟවිය හැකි හෙයින්ද වාග්චාරයෙන් නිකුත්වන ශබ්දය මෙන්ම කායවාරයෙන් නිකුත්වන ක්‍රියාවද භාෂාව්‍යවහාරයෙහි ඇතුළත් විය යුතුමය.
අතීත ලොකයෙහි ‘හස්තමුද්‍රා’’ නමින් භාෂාවක් පැවැති බවද මහෝෂධ පණ්ඩිත තුමන් සෙරීනම් පරිබ්‍රාජිකාව සමග එක් වැදගත් ප්‍රශ්නාවකදී ඒ භාෂාවෙන් අදහස් ගනුදෙනු කරගත් බවද වාචසික භාෂාව පමණ කායික භාෂාව දියුණුවට නොපැමිණි බවද එය ක්‍රමයෙන් පිරිහී යන බවද දැන් පවා මිනිසුන් අතර යටකී ලෙස පවත්නේ එහි විනෂ්ටාවශෙෂයක් බවද පිළිගත යුතු ය.
අභ්‍යාසත, අධ්‍යාපන, පරිශීලන විෂයක නොවූ භාෂාවක් කායිකවුවද වාචසික වුවද පිරිහෙන්නීය. එහෙයින් වර්තමාන ලොකයෙහි පමණවත් අනාගතලොකයෙහි කායික භාෂාව ජීවත් නොවන්නීයයි සිතමු.
මිනිසුන්ටත් දෙවියන්ටත් බ්‍රහ්මයන්ටත් පමණක් නොව මෘග පක්‍ෂි ආදි තිරශ්චීනයන්ටත් ස්වකීය ස්වකීය වූ භාෂාවෝ විද්‍යමානයහ. ගවදෙන ඇගේ භාෂාවෙන් නිකුත් කරණ ශබ්දය ඇගේම පැටවා තේරුම් ගණියි. ශබ්දයෙහි අදහස පමණක් නොව ස්වරූපයද ඔහු තේරුම් ගන්නා හෙයින් ශබ්දකළ ගවදෙනගේ පැටවා පමණක්ම ඒ ගවදෙන වෙතට පැමිණෙයි. කවුඩා නොයෙක් ආකාර ශබ්ද පවත්වයි. ස්වකීයයන් රැස්කිරීමටද පලවාහැරීමටද ඔහුගේ ශබ්දය සමර්ත්‍ථය. ඔවුන් අතර කථාකරගත යුතු කරුණු පමණක් නොව ලොකායාස බද්ධ තොරතුරුද ඔවුහු දනිත්. කථා කරත්. ඒ වූකලි මෘගපක්‍ෂීන් අතරද භාෂාවන් පවත්නා බවට සාක්‍ෂ්‍යයෙකි. මිනිසුන් අතර කටයුතු රැසක්ද උපකරණ රැසක්ද ඇති හෙයින් ඔවුන්ගේ භාෂාවන් සම්පූර්‍ණද ක්‍රමානුකූලද වන නුමුත් නොඑසේ වන මෘගපක්‍ෂීන්ගේ භාෂාවන් අසම්පූර්‍ණද ක්‍රමානුකූලද විය යුතුය. එහෙත් ඔවුන් හට භාෂාවක් නැතැයි නිගමනය කිරීමට එය සාක්‍ෂ්‍යයක් වෙතැයි වැදැදක්වත් කාපිරින්ටද භාෂාවක් නැතැයි කිවයුතු වෙයි.
එක්තිරිසන් ජාතියක් විසින් තවත් තිරිසන් ජාතියකගේ භාෂාව (ඉගෙනෙණ නොගතහොත්) තේරුම් නොගත හැකිය. ඒ පැවැත්ම මනුෂ්‍ය ජාතීන් සම්බන්ධයෙන්ද එසේමැයි. ජපනාගේ හෝ බුරුමයාගේ භාෂාව (එය ඉගෙන නොගත හොත්) සිංහලයාට විකිළුවකි. එසේම කවුඩු භාෂාව පමණවත් ව්‍යාකෘතානුකරණයක් නැත්තකි. එහෙත් ජපනුන්ටත් බුරුමයන්ටත් භාෂාවක් නැතැයි කවුරු කියද්ද?.
තිරිසනුන් හා මිනිසුන් අතර මූලාරම්භයේ පටන්ම පවත්නා අධික සම්බන්ධතාව නිසා ඇතැම් කාලවල මිනිසුන් හා තිරිසනුන් වාචසික භාෂාවෙන්ම ස්වකීය අදහස් හුවමාරු කරගත් බව පෙනෙයි. එහි අධික පැවැත්ම වූයේ තිරිසනුන් විසින් මිනිසුන්ගේ භාෂාව ඉගෙනීම නොව මිනිසුන් විසින් තිරිසනුන්ගේ භාෂාව ඉගෙනීම යයි සිතිය හැකිය. රුහුණේ අධිපතිකම් කළ ක්ෂත්‍රියයෙකුගේ නාමය නම් තිස්ස ය. හෙතෙම කවුඩන්ගේ භාෂාව දත් හෙයින් ‘‘කාකවණ්ණතිස්ස’’ යන සම්ඥා නාමයෙන් ප්‍රසිද්ධ විය. කවුඩන්ගේ හැම කථාවක් ඔහු තේරුම් ගත් බැව් තද්දීය අපදානයෙන් පෙනෙයි. එකල මාගධවස්තු ඇතැම් මහා ස්ථවිරවරුන්ද කවුඩන්ගේ සම්පූර්ණ භාෂාව ඉගෙන ගත්තවුන් බැව් පෞරාණික ග්‍රන්ථයන්ගෙන් පෙනෙයි.
මැස්සාගේ ශබ්දය ඉතා සුළුය, අව්‍යක්තය, ටිකය, නමුත් ඇතැම් පෞරාණික සිංහලයන් ඒ මැසි භාෂාව පවා දැනගෙන සිටි බැව් විහාර මහාදේවියගේ චරිත කථාව දන්නවුන්හට විස්මයජනක නොවේ. මැස්සන්ගේ කථාවට කන්යොමු කරගෙන සිටි ගම්වැසියා මීගමුවෙරළෙහි වූ මහමීවදය සොයා ගත්තේ මැසි භාෂාව දැනගෙන සිටීමේ ප්‍රතිඵලයක් වශයෙනි. ඉතා කුඩා සත්ව ගණයට අයත් කුහුඹුවාට පවා භාෂාවක් හිමි බවද ඒ ‘‘කුහුඹු භාෂාව’’ පවා දැනගත් රජුන් දඹදිව සිටි බවද ජාතක අටුවාව කියවා පුරුද්ද ඇත්තෝ දනිති.
මෙසේ සියගණන් නිදසුන්වලට අනුව අප විසින් නිගමනය කටයුත්තේ මිනිසුන්ට මෙන්ම තිරිසනුන්ටද භාෂාවන් පැවති බවත් පවත්නා බවත් ය. එහෙත් මනුෂ්‍යයන්ගේ භාෂාවන්ම අභිව්‍යංජකද ප්‍රයෝජනද ශලිෂ්ඨද වන හෙයින් සිත් යොමු කළ යුත්තේ මනුෂ්‍ය භාෂාවන් කෙරෙහිය. මනුෂ්‍ය ජාතීන්ගේ ප්‍රභෙදයෝ යම් පමණ වෙද්ද, මනුෂ්‍ය භාෂාවන්ගේ ප්‍රභෙදයෝද එපමණම විය යුත්තාහ.
එහෙත් ඇතැම් භාරතීයන් සලකන ලෙස ලෝකයෙහි භාෂා දෙකකි. එනම්, සංස්කෘතත් ප්‍රාකෘතත්ය.
‘‘භාෂා ද්විධා සංස්කෘතාච ප්‍රාකෘතාචෙති භෙදනාඃ’’
යන්නෙන් කියන ලද්දේ එයය. සංස්කෘතය එකකි. ප්‍රාකෘතයද එකකි. මෙසේ භාෂා දෙකක්මය යයි කියන ලද්දේ සංස්කෘතය හැර ලොකයෙහි ඇතිතාක් භාෂාවන් ප්‍රාකෘත විශෙෂයයි සලකා ප්‍රාකෘතයෙහිම ඇතුළත්කොට සිතා ගැනීමෙනි. ප්‍රකෘති නම් සංස්කෘතයයිද ඔහුගේ විකෘතියම (එහි භෙදයම) ප්‍රාකෘතයයිද ඇතැම් කෙනෙක් කියති. ප්‍රාකෘත ජනයන්ගේ භාෂාව ප්‍රාකෘතයයි තවත් කෙනෙක් කියති. මෙසේ විභාෂාවකැයි කීම ඇතැම් ආචාර්ය්‍ය කෙනෙක් නොපිළිගෙන 1. සංස්කෘතය. 2. ප්‍රාකෘතය. 3. අපභ්‍රංශය. 4. මිශ්‍රයයි භාෂාවන්ගේ චාතුර්විධ්‍යය කීහ. සියලුම දේශීය භාෂාවන් ප්‍රාකෘත භාෂායයිද ගෝපාලාදී ම්ලෙච්ඡයන්ගේ භාෂාව අපභ්‍රංශ භාෂායයිද නානා භාෂාවන්ගේ ව්‍යාමිශ්‍රණය මිශ්‍ර භාෂා යයිද ඔවුහු කීහ.
මෙහික්ද සතුටුනොවූ තවත් ආචාර්ය්‍යවරු භාෂාවන්ගේ ෂඩ්විධභාවය = ෂඩ්භාෂාත්‍වය කීහ.
‘‘සංස්කෘතං ප්‍රාකෘතං චෛවාපභ්‍රංශො ථ පිශාචිකා මාගධී ශෞරසෙනී ච ෂඩ්භාෂාශ්ච ප්‍රකීර්තිතාඃ’’
යන්නෙන් 1. සංස්කෘත, 2. ප්‍රාකෘත, 3. අපභ්‍රංශ, 4. පෛශාචී, 5. ශෞරසෙනී, 6. මාගධී යයි ඔවුන්ගේ නම් ෂඩ්භාෂා, දැක්වුහ. මේ ෂඩ්භාෂාවන්ම බොහෝ ප්‍රාඥයන් විසින් භාෂා විධියෙන් සැලකූබව පෙනේ. තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල මාහිමියන්ගේ ෂඩ්භාෂාපරමෙශ්වරත්‍වය පැවැත්තේත් මේ භාෂා ෂට්කය සම්බන්ධයෙනි.
1. සංස්කෘතය නම් - කිසියම් දේශීය භාෂාවකට අයත් නොවූ සර්‍ව සාධාරණ භාෂාවකි. භාෂාවන්ගේ ප්‍රමුඛයා යයි කියනු ලබන මීට දේව භාෂා යයිද නාමාන්තරයකි. නානා ශාස්ත්‍රීය ග්‍රන්ථ සමුදය නිසා පොහොසත් බවට පැමිණි මෙය එරළු අක්ෂර බාහුල්‍යයෙනුත් අනුක්ත වචන සම්පත්තියෙනුත් යුක්තය. ස්වරයන් අඩු වූද බ්‍යඤ්ජනයන් අධික වූද මෙය උච්චාරණ සුකරත්‍වයෙන් වියුක්තය. එහෙත් නිතරම මෙය ව්‍යාකරණයෙන් ප්‍රමිතවත්ව උගතුන්ගේම සමාශ්‍රය ලැබ ග්‍රන්ථගතවම පවතියි. මෙහි ස්වරූප නිරූපණයට නිදසුනක් මෙසේයි.
‘‘ශාස්ත්‍රං ක්වෙදානු තර්ක්කාණ්‍යාක්වොහො සංශොද්ධ්‍යනෙතු කාටං. හවිෂ්‍යාශී නත්‍යාගු රමානඃ සුඛීවන් සමානඃ’’
2. ප්‍රාකෘතය නම්:- සියලුම දේශීය භාෂාවන් මේ නාමයෙන් ගැනෙන නමුත් මෙතන්හිම යුක්ත භාෂාවකි. තත්සමය, තද්භවය, දේශීය, යයි තුන් වැදෑරුම් වූද බ්‍යඤ්ජනයන්ට වඩා ස්වරයන් අධික කොට ඇත්තාවූද සංස්කෘතයට වඩා උච්චාරණ සෞකර්‍ය්‍යයෙන් යුක්ත වූද සංස්කෘතයට පමණක් ද්විතීය ස්ථානයෙහි තබා සලකනු ලබන්නාවූද භාෂාවකි. සංස්කෘතය මෙන් ග්‍රන්ථයන්හි පමණක් හෝ උගතුන් අතරම පමණක් නොව සාමාන්‍ය ජනයා අතරද ව්‍යවහාරප්‍රාප්ත වූවකි. සංස්කෘතයේම දුහිතෘවක් වූවද සංස්කෘතයෙහි මෙන් ද්විවචනයත් චතුර්ථී විභක්තියත් ඇසුරු නොකරන්නකි. ප්‍රාකෘතයෙහි නාමාඛ්‍යාත දෙක්හිම ද්විවචනයත් නාමයෙහි චතුර්ථී විභක්තියත් නොමැතිය එහෙයින්, මූර්ධ, හ්‍රස්ව, යන මේ සංස්කෘත ශබ්දයන් වෙනුවට අඹුසිරිය, මුද්ධ, හස්ස, යනු ප්‍රාකෘතයෙහි ව්‍යවහාර වචනයි. ‘‘බමුණාට දෙව්’’ යනු මේ භාෂාවෙන් කියතොත් ‘‘බම්භණස්ස දෙහි’’ යයි කිවයුතුය. මෙද බොහෝ ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයන්ගෙන් සුරක්ෂිත භාෂාවකි. මෙහි ස්වරූප නිරූපණයට නිදසුනක් මෙසේයි.
‘‘ගරිසඩිං සස්සා විඅසවා ඔඅමල්ලා ඔඅඅවිච්ඡා ඉහවනිමුඛනෙතා අනෙනා මුහො අභි අඅසිරිප්පුරක්ඛ.’’
3. අපභ්‍රංශය නම්:- උත්කෘෂ්ටජනයාගේ හා මධ්‍යමජනයාගේ නොව නිකෘෂ්ට ජනයාගේ වාග්ව්‍යවහාරයෙහි පවත්නා භාෂාවකි. චණ්ඩාලාදීයන් ‘‘නලොපොපභ්‍රංශෙබොද්ධෙස්ස’’ යන සූත්‍රයෙන් කී පරිදි මේ භාෂාවෙහි අබෝධ්‍යයාගේ ලෝපාවභාවය සිතිය යුතු. ‘‘කවදා නුඹ මට දෙන්නෙහිද;’’ යනු අපභ්‍රංශ භාෂාවෙන් කියතොත් ‘‘තුම්මෙහුකෙසෙදෙහිසි’’ යයි කිවයුතු වෙයි. ‘‘එම්බාහි අම්හෙ එදානං පච්ඡිගච්ඡිමො’’ යන අපභ්‍රංශ වාක්‍යයෙහි තේරුම ‘‘දැන් අපි මොහුට පසුව යමු’’ යනුයි. මේ භාෂාව වූකලි සංස්කෘතය හෝ අන්‍ය භාෂාවක් මුල ප්‍රකෘති කොට ඇත්තී යයි ආචාර්‍ය්‍යයන් විසින් නොකියනලදී. ගෝපාල කිරාතාදි ම්ලෙච්ඡයන්ටම විෂය කටූ මේ භාෂාවද ව්‍යාකරණ නිර්මාපකයන්ගේ අනුශාසනය ලද්දීය. මෙහි ස්වරූප නිරූපණයට නිදසුනක් මෙසේයි.
‘‘ලහු වප්පුල පිඅ දුබංකුදෙ අමිනාණං හුක්‍ෂපාහි පුනහාහමනෙ භජ්ජොප්ප දහිප්පෙම විනිදං ආසි.’’
4. පෛශාචී නම්:- පිශාචයන්ගේම වාග්ව්‍යවහාරයෙහි පවත්නා දේශීය භාෂාවකි. මෙහි මූලප්‍රකෘතිය නම් ශෞරසෙනී (ශූරසෙන ජනපදයෙහි වූ) භාෂාවයි. පිශාච ශබ්දයෙන් මෙහි අද ගණන් කරන්නේ ප්‍රේත) අමනුෂ්‍යයන් නොව පිශාච නාමයෙන් ප්‍රකට ප්‍රදේශ කීපයක වැසි මිනිසුන් බව කිව යුතුය. 1. පාණ්ඩ්‍ය, 2. කේකය, 3 වාහලික, 4. සහ්‍ය, 5. නෙපාල, 6. කුණ්ඩල, 7. සුදෙශ, 8. භොට, 9. ගන්ධාර, 10. හෙමව, 11. කනොජාන යන මේ දේශයෝ පිශාච දේශයයි සලකනු ලැබෙත්. හූනයනුදු පිශාච පර්‍ය්‍යායයයි ගත්කල්හි හූන භාෂානුදු පිශාච භාෂා යනුද එකක්ම යයි සැලකීම පනසුය. ශෞරසෙනිය මේ භාෂාවන්ගේ මාතෘ භාෂාව වීමම මෙය මනුෂ්‍ය භාෂාවක් බවට ප්‍රධාන සාක්ෂ්‍යයය. දශවදන, සර්ප, ක්ෂත්‍රො, යන සංස්කෘත ශබ්දයන් වෙනුවට දසබතන, සබ්බඤ්ජ, කක්ඛං, යනු මේ භාෂාවේ නාමයෝයි. ‘‘එම්බා තරුණිය නී මාගේ සිත ගත්තෙහි ය’ යන මේ භාෂාවෙන් කියතොත් ‘‘හිත අකං හරසි මෙ තලුනී’’ යයි කිවයුතුය. අපභ්‍රංශයට වඩා මෙය ව්‍යාකරණයෙන් පරිපෝෂිතය. මෙහි ස්වරූප නිරූපණයට නිදසුනක් මෙසේයි.
‘‘පණමත පණඅපකුපිතගොලීව ලණාගල ගහපඩිවි. චමි දසමුණහදපප්පණෙසු එදාදස නච්ඡබලං දුද්දමි.’’
5. ශෞරසෙනී නම්:- ශූරසෙන ජනපදවාසීන්ගේ වාග්ව්‍යවහාර විෂයක දේශීය භාෂාවකි. සංස්කෘතයන් තත්සම හා තද්භව ප්‍රාකෘතයන් ලඟට ප්‍රධාන භාෂාව මහාරාෂ්ට්‍රීය භාෂාවයයි සම්මත රුන් කියන නමුත් මහාරාෂ්ට්‍රිය භාෂාවට වඩා ශෞරසෙනී භාෂාව ප්‍රධානයයි කීම යුක්තියුක්තසේ පෙනෙයි. මෙහි මූලෝත්පත්තිය ශූරසෙන ජනපදය වූවත් මෙය බොහෝ ව්‍යාප්ත භාෂාවක්ව පැවති බව සිතිය යුතු ය. මෙහිද මූලප්‍රකෘතිය සංස්කෘතය මැයි. එහෙයින් මෙයත් සංස්කෘත භාෂාවගේ දුහිතෘ භාෂාවකි. සර්ප, කන්‍යකා, කාශ්මීර්‍ය්‍ය, යන සංස්කෘත ශබ්දයන් වෙනුවට සබ්බණ්ණ, කණ්ණආ, කිච්ඡ, යනු මේ භාෂාවේ නාමයෝයි. ‘‘පුත්‍ර තෙමේ ඉඳින්නේක් වෙයි’’ යනු මේ භාෂාවෙන් කියතොත් ‘‘පුත්තො ඉඤ්චි දණෙණ හො ඉ’’ යයි කිවයුතුය. මෙවුකලි සූක්‍ෂමවූ ව්‍යාකරණයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ සුලලිත භාෂාවකි. මෙහි ස්වරූප නිරූපණයට නිදසුනක් මෙසේයි.
‘‘කංසි මච්ඡුද්ධකුර දිණෙණා කාමස්ස ගහිද ඛණ්ණස්ස ජුවඉමණමොහණි සහො පන්දබන්ධා සයං හොහි.’’
6 මාගධී නම්- මගධ දේශවාසීන්ගේ වාග්ව්‍යවහාරයෙහි පැවති දේශීය භාෂාවකි. මේ භාෂාවගේ උත්පත්තිය සංස්කෘතයෙන් වත් ප්‍රධාන ප්‍රාකෘතයෙන් වත් නොව ප්‍රාකෘත විශේෂයකැයි සලකනු ලබන ශෞරසෙනී භාෂාවෙනි. එහෙයින් මෙය සංස්කෘතයට වඩා ශෞරසෙනියට ආසන්නවූ භාෂාවකි. සංස්කෘතයෙහි ගාම්භීර්‍ය්‍ය, ආදර, දූර්‍ජන, දක්ෂ, ශබ්දයන් වෙනුවට මේ මාගධියෙහි ගහිදච්ඡල, ආලල, දුය්‍යන, දක්ඛ, යන මේ ශබ්දයෝ ව්‍යවහාර කරණු ලැබෙත්. ‘‘එස පුලිශෙ චිට්ඨි’’ යන මාගධී වාක්‍යයෙහි තේරුම් නම් ‘‘මේ පුරුෂයා සිටියි’’ යනුයි. මෙහි ස්වරූප නිරූපණයට නිදසුනක් මෙසේයි.
‘‘ශද මාණුශමංගහාලකෙ කුමහශහශවශාති ශඤ්චිදෙ අණිශඤ්ච පිආමි ශොණිදෙ වලශභදං ගමලෙහු විච්ඡදි.’’
ෂඩ්භාෂාවන්ගේ ස්වරූපය සැකෙවින් මෙහි දැක්වීමු. මොවුන්ගේ සවන භාෂාව මාගධී යයිද සඳහන් කළෙමු. අතීත පාලි:- මගධ දේශය වනාහි ගංගා නදියෙන් දකුණටද චම්පා නදියෙන් බස්නාහිරටද වින්ධ්‍යා කඳු වැටියෙන් උතුරටද අයත් විශාල ප්‍රදේශයකැයි සලකනු ලැබේ. බුද්ධාගම සම්බන්ධයෙන් අතිශය කීර්තිමත් මේ ප්‍රදේශයෙහි වාසීන් එකල දේශීයවූ ස්වභාෂාව වශයෙන් මාගධිය ව්‍යවහාර කරණ ලද්දේ යයි සලකමු. එහෙත්