පදසාධනටීකා බුද්ධිප්පසාදනී - තොටගමුවේ රාහුල හිමි 1908.pdf

BUDDHIPPASADANI (බුද්ධිප්පසාදනී) යනු පියදස්සී මහාථෙරයන් විසින් රචිත ‘පදසාධන’ නම් ප්‍රකට මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථය සඳහා තොටගමුවේ ශ්‍රී රාහුල මහා සංඝරාජයන් වහන්සේ විසින් රචනා කරන ලද එකම පාලි ටීකා ග්‍රන්ථයයි. මොග්ගල්ලාන ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය විවරණය කරන අතිශය දුර්ලභ වූ මෙම පාලි ව්‍යාකරණ ටීකාව 1874 දී ලුවීස් ද සොයිසා මහ මුදලිවරයා විසින් රිදී විහාරයෙන් සොයාගන්නා තෙක් විද්වතුන් අතරින් අභාවයට ගොස් තිබූ කෘතියකි.

මෙම සංස්කරණය කොළඹ විද්‍යෝදය පිරිවෙනේ ප්‍රධානාචාර්ය හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල නාහිමියන්ගේ ශිෂ්‍යවරයන් වූ වස්කඩුවේ ශ්‍රී ධීරානන්ද ස්ථවිරයන් සහ වාචිස්සර ස්ථවිරයන් යන හිමිවරුන් විසින් පැරණි පුස්කොළ පිටපත් ආශ්‍රයෙන් සංශෝධනය කරන ලද්දකි. කළුතර ඒ. ඩී. ඒ. විජයසිංහ ආරච්චි මහතාගේ ප්‍රකාශනයෙන් කොළඹ විද්‍යාසාගර මුද්‍රණාලයේදී 1908 දී මෙම ග්‍රන්ථය මුද්‍රණය කරවා ඇත.

PREFACE.

This work, entitled “Buddhippasadani”, is a “Tika” or commentary on the Padasadhana, a Pali Grammar on the system of Moggal-layana. It was composed about 436 years ago, in the reign of the great king Bhuwanaikabahu (A. C. 1472), by the Venerable Sri Rahula (Shadbhasha-paramesvara Tripitaka-vagisvaracharya, “Master of six languages and Doctor of Buddhism”), author of Maudgalyayana Panchikapradipa, Kavyasekhara, and other well known works, and Principal of the college Sri Vijayabahu Parivena at Totagamuwa, in the district of Galle, Ceylon, but subsequent to his appointment to the office of Sangharaja (Pontiff). The importance and value of this work cannot, therefore, be too highly estimated. A brief account of the author will be found in the Pali Preface.

The work Padasadhana above-mentioned, which may be called a highway to the science of grammar, was composed about 700 years ago, in the reign of king Parakramabahu the Great (A. C. 1153-1186), by the Mahasthavira (‘great elder’) Priyadarsi, a master of grammatical science and immediate pupil of the Venerable Mahasthavira Maudgalyayana (chief of the Sthuparama Vihara at Anuradhapura and author of Maudgalyayana Grammar comprising Sutra, Vritti, and Panchika), at the request of his uncle Kappina Adhikarama.* It is stated at the close of this Tika, Buddhippasadani, that it was composed at the request of Dipankara-yati, a resident at Saptaratna-pratiraja Parivena, who had felt the great value of Padasadhana.

There are Sinhalese verbatim translations and paraphrases for Padasadhana, but, to our knowledge, there is no Tika in Pali except this. Even the name of this valuable work was unknown to scholars until 1874 when the work was discovered at Ridi Vihara in the Seven Korales by the late Maha Mudaliyar L. De Zoysa who was then inspecting Temple Libraries. This fact is confirmed by the Introduction of the Namamala composed by the Revd. W. Subhuti (Pawaraneruttikachariya Mahavibhavi Rajaguru), High Priest, and printed at the Government Press in 1876, and by other works.

* It is stated that this Adhikarama was chief of the village Rambha, situate on the Walaweganga in Giruvadolosdahasrata bordering Ruhunu-rata in the Southern part of Ceylon, and that his descendants are still found in the Southern Province.

The great value and scarcity of this work have, therefore, induced me to bring out this edition in the hope of benefiting students and lovers of literature. I have to acknowledge with thanks the valuable services rendered to me in this connection by the two learned Sthaviras Sri Dhirananda and Vachissara, both of Waskaduwa, pupils of the Venerable Sipkaduwe Sri Sumangala, Principal of Vidyodaya College, Colombo, and Chief High Priest of the Western Province, who ably edited the text (of which I supplied them with a valuable old manuscript) and wrote the prefaces.

A. D. A. Wijeyasinha. Kalutara, 28th February 1908.

විඤ්ඤාපනං.

මහාකාරුණිකස්ස ලොකනාථස්ස භගවතො පාවචනසඞ්ඛාතාය තෙපිටකපරියත්තියා යථාත්ථාවබොධාය න විනා සද්දාවබොධනිරුත්තිපරිඤ්ඤාණතො සමුපලද්ධතා ජිනසාසනපරමපතිට්ඨාධාරිනො අතිපොරණෙක්ඛාපිලිස්සාකාතායානාදිසු ච බාහිරසද්දසත්‍ථෙසු වෙසාරජ්ජප්පත්තා සසමයසමයන්තරප්පවීණා මහාවිහාරියථෙරානං සඤ්ඤිකාමහාථෙරවරා ජිනවචනානුරූපානි මාගධසද්දලක්ඛණානි රචයිංසු සාසනාවචරානමුපකාරාය පරියත්තිපරායනත්තා පටිපත්තිස්සාති.

ටීකායමස්සංකරස්සබ්බාසු ආචරියමතභෙදසන්දස්සනාවසරෙ “භදන්තබොධිසත්තමහාථෙරො නරවරවචනොපකාරාණි වචනානි සබ්බානීති ආහා”තිච “සබ්බගුණාකරමහාථෙරො නිබත්තාමාන්ද සො වණ්ණානමක්ඛර නිපාතීසාති ආහා”තිච නිදස්සිතසද්දලක්ඛණ ගන්ථානි නවාධුනා සංවිජ්ජන්ති නාමමත්තාවසෙසතො අපණ්ණත්තිකභාවමාපන්නානි, තස්මා නෙව පටිබලා හොම තෙසං සරූප නිරූපනං කාතුං; අථ ච පනෙතරහි සංවිජ්ජමානෙසු ආචරියබන්‍ධෙසු තීණියෙව සද්දලක්ඛණානි කච්චායනං මොග්ගල්ලානං සද්දනීති චෙති. තෙසු මොග්ගල්ලානං අනුරාධපුරට්ඨාරාමමහාථුපාරාමවාසී ආචරියමොග්ගල්ලානමහාසාමිනා විරචිතං, සොයමාචරියමොග්ගල්ලානමහාසාමි සකීයබ්‍යාකරණං අනඤ්ඤකතුකසාධිප්පාය සුධීසා අසෙසලක්ඛියොපසංගාහිකත්තෙන වුත්තිපඤ්චිකාහි ච විස්සට්ඨබ්‍යාඤ්ජනමනාකුලප්පසිද්ධවචනෙනෙවාච්චන්තනිම්මලතමා පාදෙසි අඤ්ඤෙසං වුත්තිකාරපඤ්චිකාකාරානමාපජ්ජිතුමනොකාසකරණා. නෙවාඤ්ඤෙ මාගධසක්කත සද්දසත්‍ථකාරාචරියා සබ්බට්ඨානෙසු තාදිසප්පායාසධාරිනො අහෙසුන්ති මඤ්ඤෙම.

අතොයෙව සම්භාවිතමෙවෙදං ව්‍යාකරණං සුධාසයා විසුද්ධිකාමෙහි බුද්ධිමන්තෙහි ගහණධාරණචින්තනනිරූපනාදිනා පග්ගහීතඤ්ච පරිවාරගන්ථරචනාය. තතො තෙසු මොග්ගල්ලානමහාසාමිනො සමුද්ධසිස්සො සද්දලක්ඛණපාරදස්සී පියදස්සිමහාථෙරො නිජගුරුවරවිරචිතමොග්ගල්ලානසද්දත්ථරතනාකරමවගන්තුං පද්ධතිභූතං පදසාධනප්පකරණමකාසි අත්තනො මාතුලෙන රොහණෙ ද්වාදසසහස්සරට්ඨෙ වලවානිඛ්‍යාතාය නදියා තීරෙ රම්භාවිහාරගණාවනායකෙන කප්පිනාධිකාරිනා සමාරාධිතො ලක්ඛණානුක්කමං විහාය ලක්ඛියානුක්කමසුත්තධාරණා වුත්ත්‍යුදාහරණපච්චුදාහරණසඤ්ජනනකමෙන යථාලෙඛං. කප්පිනාධිකාරී පනෙස සම්පති දක්ඛිණලංකායං ධරමානකප්පිනාධිනොතස්‍යානුස්සූයතෙ.

පකරණස්සිමස්ස මහග්ඝතමුපලක්ඛිතෙන තිස්සගාමෙ සිරිවිජයබාහුපරිවෙණාධිපතිනා ෂඩ්භාෂාපරමීස්සරෙන තිපිටකවාගීස්සරාචරියෙන සිරිරාහුලමහාසාමිනා සත්තරතනපතිරාජවාසිකස්ස දීපංකරස්ස යතිනො චාපෙක්ඛනං සමනුස්සරන්තෙන බුද්ධිප්පසාදනීනාමායං ටීකා විරචිතා. කොයමාචරියො තිස්සගාමපතිමහාසාමීති? ‘දෙමවාන’ සමඤ්ඤාමෙ ස්කන්‍ධාවාරවංසෙ අථවා මහාපරිනිබ්බානසුත්තාගතමොරියවංසසඤ්ඤිතජාතියකුලෙ සංජාතකුමාරො. වුත්තරතනාකරපඤ්චිකාකාර සිරිරම්මවජ්ජහාරිනා ච ඉමස්ස මොරියාන්වයිකත්තමුපදස්සිතං අත්තනො ගන්ථෙ “රාහුලනාමොමුනිරනිච්චානී”ච්චාදි සිලොකෙන - මොරියාන්වයිකානං ලඞ්කාය මුද්ධාවචො චූලවංසබොධිවංසාදීස්වාගතනයෙන දට්ඨෙබ්බා. දහරසමයෙවායං පරක්කමබාහුනරින්දෙන සුතපෙමෙන සංවද්ධිතො චෙව පරිපාලිතො ච. වුත්තමෙතං අත්තනාව පඤ්චිකාපදීපෙ “ආදිච්චවංසකමලාකරභාකරෙන”ච්චාදිකාය ගාථාය.

ඉමස්ස සිරිරාහුලමහාසාමිනො ආචරියො කො චාති නෙව සක්කා නිවෙත්තුං. කස්මා? ගන්ථන්තරෙසු අදස්සනතො, අපි චාත්ථ ටීකානිගමනෙ “සාරිපුත්තමහාසාමිජනනෙ”ච්චාදිකාය ගාථාය උත්තරමුලමහාථෙරස්ස නත්තුභාවො පකාසිතො. අයම්පන මහාසාමී වෙදවෙදඞ්ගපුරාණෙතිහාසාදීසු ච කච්චායනමොග්ගල්ලානසද්දනීති බොධිසත්තව්‍යාකරණසබ්බගුණාකරව්‍යාකරණපාණිනීයවාත්තායනාදිමාගධසක්කතසද්දසත්‍ථෙසු ච තථෙව තිපිටකපරියත්තියා චාදුතියවෙසාරජ්ජප්පත්තො විසෙසෙන ඡබ්භාසාකවිත්තනෙ ඉස්සරොව තිස්සගාමෙ සිරිවිජයබාහුපරිවෙණාධිපච්චධාරී කාලෙන කාලං ජයවද්ධනපුරෙ ච විහාසීති ගන්ථානුසාරෙනාවගම්‍යතෙ.

ටීකාපණෙතා ඡබ්භාසාපරමිස්සරො සිරිපරක්කමබාහුමහාරාඤ්ඤො රජ්ජොදයවස්සතො පඤ්චතාලීසතිමෙ සකරාජවස්සතො සහස්සාධිකතිසතෙකූනාසීතියං තස්සෙව රඤ්ඤො පරියත්තිධම්මඤ්ච චරණානුසාසනෙන ආචෙරතනමුපාගතො තස්මිංයෙව කාලෙ පඤ්චිකාපදීපගන්ථමකාසීති “තස්සෙව වස්සෙ නවපඤ්චකස්මිං” ඉච්චාදිනා දස්සිතත්තා ච භුවනෙකබාහුනො සමයෙ මහාසාමිඨානන්තරප්පත්තො විහාසීති කල්‍යාණිප්පකරණෙ වුත්තත්තා සද්ධර්මරත්නාකරතො පච්ඡා ඉතො චතුස්සතාධිකපඤ්චතිංසවස්සපරිමාණතො පුරෙ අයං ටීකා විරචිතාති සල්ලක්ඛියතෙ, අලමතිප්පපඤ්චෙන.

රචනායමස්සං ආචරියෙන පාල්‍යට්ඨකථාවිකාහි ච මාගධිකාසද්දලීකා කච්චායන මුඛමත්තදීපනී රූපසිද්ධි රූපසිද්ධිටීකා මොග්ගල්ලාන මොග්ගල්ලානවුත්ති මොග්ගල්ලානවුත්තිවිවරණපඤ්චිකා පඤ්චිකාටීකා පයොගසිද්ධි සුසද්දසිද්ධිවිවරණ සබ්බනමිගතා අභිධානප්පදීපිකා මොග්ගල්ලානධාතුපාඨ සද්දනීති පාණිනීය ව්‍යාකරණික මහාභාස්‍ය කාසිකාවුත්ති පඤ්චිකා වාමන වාචනවාභාස්‍ය වුත්තිපච්චිකා පඤ්චිකාලංකාරවිකා කාතන්ත්‍ර දුග්ගසිහවුත්ති වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා බුද්ධිබලාලංකාරවිකා සද්දත්ථචින්තාරතනකොස ඉච්චෙවමාදීහි මාගධසක්කතගන්ථෙහි ච කත්ථි නාමසඤ්ඤාසනමක්ඛා, තත්‍ථකත්‍ථචීහි ච නිදස්සනානි සමුපදස්සෙන්තා යුත්තට්ඨානෙසු ඤ්ඤපරිහාසාදිමුපක්ඛිපන්තෙනෙන කත්ථි කච්චායනරූපසිද්ධිකාරකාචරියමතානිපි පටික්ඛිපිංසු තථෙව පදසාධනසිහළත්‍ථවර්‍ණනායමසල්ලක්ඛෙත්‍වා ලිඛිතං තත්‍ථදිනා දොසඨානපරිදීපනෙන පණ්ඩිතප්පවරවිමහාපතියවර්‍ණනාවිධි නිරූපිතා. ඉමස්ස මහාසාමිනො අනොපමඤ්ඤඤ්චතුරතිසයාවින්තවුත්තියා චෙවෙමානි ගන්ථානි පමාණානි ඉමං ච යථාවුත්තපඤ්චිකාපදීපං ච විනාපි සිහළාය නිරුත්තියා විරචිතකබ්බසෙඛරසාරීකාසන්දෙසපාරාවතසන්දෙසා.

පවරනෙරුත්තිකාචරියමහාවිභාවීරාජගුරූති සබ්බදත්ථනියනාමෙනොපඤ්ඤාත සුභූතිනායකත්‍ථෙරෙ අත්තනො නාමමාලාය පබ්බාරම්භානෙ ටීකායාස්සං මහග්ඝතං සංභාවනෙණනො ලුවීස් ද සොයිසා මහාමන්තීන්දෙන රජතවිහාරාහත්ථරණ්ණපොත්‍ථකං ඛසා නර්‍ණණතමාපාදෙ නහෙව ලොකෙ පදසාධනටීකා විජ්ජතිච්චාදිනා පොත්‍ථකස්සිමස්ස දුල්ලභතං පකාසෙසි* අථ ච පනෙදමුනා අනාථිකපක්ඛං භජති උපචිකොපඤ්ඤවා සඤ්ඤාතසබ්බාරස්සභාවා.

* “මේ පොත වෙනුවෙන් කියන්ට තිබෙන තවත් වැදගත් කරුණක් නම්— 1874 අවුරුද්දේදී කොළඹ වාසල ලුවීස් ද සොයිසා මුදලිමන්ත්‍රීශ්වරයාණෝ උතුමාණන්වහන්සේගේ අවසරයට පාලිපොත් සෙවීම පිණිස සත්කෝරලයට ගොස් එන්ට ප්‍රථම ‘පදසාධනටීකාව’ යන නමින් පොතක් ඇතිබව පාතරට උගත් නුගත් කිසිවෙක් ආරංචියකින්වත් පොතකින්වත් දැනගෙන තිබුනේ නැතැයි කියති. මෙම පොතෙන් ලැබියහැකි උද්ධරණ ප්‍රයෝජනද තවත් අමුතු පොත් කීපයක් ආණ්ඩුවට සොයාදුන් නාවූ යටොක්ත මුදලිතුමා සත්කෝරලේ රිදිවිහාරයෙහි තිබී සොයා ගෙනෙන ලද අවුරුදු දෙතුන්සියයකට ඉස්සර ලියන ලද ඒ පොත නින්දුවට දිරාගියාම පදසාධනටීකාවක් ලෝකයෙහිම නැතිවෙන්ට තිබුණුබවද කල්පනාකළාම මේපොත සොයා ගෙනවුත් අප අතට දුන්නාවූ මුදලිතුමාට සහ ඊට ආධාරකළ උතුමාණන්වහන්සේටද ශබ්දශාස්ත්‍රාර්ථීන් විසින් පමණක් නොව සියලු දෙනා විසින්ම ස්තුතිකළයුතුවත් ඇර අමුතු පොත් සෙවීම පිණිස ආණ්ඩුව විසින් කළාවූ උත්සාහයේද විසඳුමේද ඵලයට මෙම පොතම මදිනැත්.” (නාමමාලාවං.)

සම්පති කාලතිත්‍ථවාසිනා ඒ. ඩී. ඒ. විජයසිංහාභිධානමන්තීනා ඉමිස්සා සොධනමති තස්සෙව පොරාණපොත්‍ථකස්සානුපදානෙන විජ්ජත්ථිකානමුපකාරායෙතරහි පාකටිකරණම්මතෙස්සකථාතොබන්‍ධති ව්‍යාපාරිතා මයං විද්‍යොදයපරිවෙණාධිපතිස්ස තිපිටකවාගීස්සරස්සිස්ස සිරිසුමංගලනායකථෙරවරස්ස සන්තිකා සමුග්ගහිත සසද්දසද්ධම්මවිද්‍යා වස්කඩුවගාමෙ මූලවිහාරෙ සිරිධීරානන්දත්ථෙරො ච තස්මිංයෙව ගාමෙ පදුමාරාමවාසී වාචිස්සරත්ථෙරො ච උපචිකොපඤ්චා පුරෙ තතොච ලිඛිතාහිනවපොත්‍ථකං පරියෙසිත්වා විරපතිතලෙඛකපමාදූපපාඨාපගමකරණෙනනෙකායාසෙන සංසොධයිම්හා. සොධන ව්‍යාපාරෙස්මිං නො පමාදාදිනා අතික්කන්තාති යානි කානිචි දොසගතානි සංවිජ්ජන්ති චෙ තානි පරිසොධෙන්තු අනතිස්සාමනකා බුද්ධිමන්තො ලොකානුකම්පායාති.