ධාත්වත්ථවණ්ණනා.pdf

ධාත්වත්ථවණ්ණනා යනු කුළුපණ ගාමසඤ්ජාත (කුළුපනේ) පණ්ඩිත වජිරඤාණ හිමියන් විසින් සම්පාදිත පාලි ධාතු ශබ්දකෝෂයකි. සද්ධනීති ආදී පාලි ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථවල මෙන්ම සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථවල ආභාසය ද ලබමින් අකාරාදී පිළිවෙළට පාලි ධාතු හා ඒවායේ අර්ථ විග්‍රහ කරමින් මෙම කෘතිය රචනා කර තිබේ.

කොළඹ මහා විසුද්ධාරාමාධිපති ආචාර්ය සිරිධම්ම මහාථෙර ප්‍රමුඛ බුරුම හා ශ්‍රී ලාංකේය ගුරු හිමිවරුන්ගේ සහයෝගය හා ශෝධ්‍යපත්‍ර පරීක්ෂාව ද සහිතව මෙය සම්පාදනය කර ඇත. පාලි ත්‍රිපිටක ධර්මය නිසි පරිදි උගෙනීමට සහ ව්‍යාකරණ දැනුම දියුණු කරගැනීමට බලාපොරොත්තු වන විද්‍යාර්ථීන්ට මෙය බෙහෙවින් උපකාරී වේ.

මෙම කෘතිය ඩී. ඕ. පෙරේරා මහතා විසින් බුද්ධ වර්ෂ 2470 (ක්‍රි.ව. 1927) දී කොළඹ කොමර්ෂියල් මුද්‍රණාලයේ මුද්‍රණය කරවා ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද්දකි.

Preface

With a view to satisfy the wants of Pali students, I have arranged this dictionary of Pali-roots, collecting them from various grammars as Saddaniti etc., and referring them to the Sanskrit grammars too.

I cannot but mention gratefully the help of my teachers Rev. Sayadaw Sasanalankara Thera and Rev M. U. Vinayalankara Thera and Rev. Siridhamma Mahathera who especially appreciated and corrected the proof-sheets.

My zeal in this work would by no means be in vain, if this book would help the Pali Students in their studies.

Pandita Kulupana Vajiranana,

ගන්ථනිදානං

මුනින්දෙවරජං තිලොකප්පභා නං සධම්මං සුගං සබ්බකාමප්පදා නං සමග්ගාඤ්ජන සංකාරපහා නං සසඞ්ඝොත්ථං සබ්බදාහං නමෙ නං

සිරි සුගත තථාගතස්ස තිභුවනෙකමකුටස්ස අම්හාකං භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අපරිමාණෙසු කාලෙසු විචිතොපචිතපාරමිතානුභාවෙන සමධිගතෙන දෙසනාඤාණෙන දෙසිතං සාසනං පරියත්ති පටිපත්ති පටිවෙධවසෙන තිවිධං. තත්ථ පරියත්තිනාම තෙපිටකං බුද්ධවචනං. භගවතො පන යථානුසික්ඛං පටිපජ්ජනං පටිපත්ති නාම. චතුබ්බිධාධිගමො පටිවෙධො නාම. තත්ථ පටිවෙධො පටිපත්තිමූලකො. පටිපත්ති ච පරියත්තිමූලිකා. පරියත්තිභූතං හි භගවතො පාවචනං සුට්ඨු ජානිත්වා යථානුසික්ඛං පටිපජ්ජිත්වා ධීරා නචිරස්සෙව චතුබ්බිධම්පි පටිවෙධං කරිත්වා ආසවානං ඛයා කිලෙස කම්ම විපාකසඞ්ඛාතතො සංසාරවට්ටදුක්ඛතො විමුච්චන්ති. තතොයෙවෙව ආගමවංසාචරියොප්‍යාහ : -

“පරියත්ති නුඛොමූලං-සාසනස්ස මහෙසිනො, උදාහු පටිපත්තීති-පරියත්තීති දීපයෙ”න්තිච- “ආසවක්ඛයලාභෙන-හොති සාසනසම්පදා, ආසවක්ඛයලාභොච-සබ්බාධිගමහෙතුකො. සබ්බාධිගමනං තඤ්ච-පටිපත්තිස්සිතං මතං, පටිපත්ති ච සා කාමං-පරියත්තිපරායණා,”න්තිච.

පරියත්තිච සද්දලක්ඛණමූලිකා. තස්මා පරියත්ති පටිපත්ති පටිවෙධ සඞ්ඛාතෙ තිවිධෙ සාසනෙ සද්දලක්ඛණමෙව මූලන්ති ඤායතෙ. වුත්තම්පිචෙතං නිරුත්තිභෙදසඞ්ගහෙ:-

“තිවිධෙ සාසනෙ මූලං-සුතස්ස සද්දලක්ඛණ”න්ති

සද්දලක්ඛණඤ්ච නාමෙතං පඤ්චඞ්ගසමුපෙතං සුත්ත, ධාතු, ගණ, ණවාදි, නාමලිඞ්ගානුසාසනවසෙන. යස්සචෙසො සුත්තධාත්වාදීනං විභාගො සුට්ඨුපරිචයො කතො හොති, ජිව්හග්ගෙන වත්තති, සො ව්‍යාකරණසාරද්‍යු කෙසරි නාම හොති. තෙන වුත්තං මොග්ගල්ලාන ණවාදිකාරෙහි:-

“සුත්තධාතු ගණො ණවාදි-නාම ලිඞ්ගානුසාසනං, යස්ස තිට්ඨති ජිව්හග්ගෙන-සව්‍යාකරණිකෙසරී”ති

ධාතවොච නාම යථාවුත්තෙසු පඤ්චඞ්ගෙසු දුතියඞ්ගතමුපගතා, තස්මා භගවතො පාවචනං සුඛෙන පරිච්ඡින්දිතුකාමෙහි කුලපුත්තෙහි ධාතුනාමචෙසො අවස්සං උග්ගණ්හිතබ්බොයෙව.

තස්මා තදත්ථිකානමාධුනිකානං තදත්ථසම්පාදනත්ථං මයා සද්දනීත්‍යාදීසු ආගතෙ ධාතවො චෙව තදත්‍ථෙච සමුද්ධරිත්වා පුන කවිකප්පද්‍රැමාදීහි සක්කතගන්ථෙහිච සංසන්දෙත්වා අක්ඛරක්කමෙන යොජෙන්තෙන සුට්ඨු විරචිතායං ධාත්වත්ථවණ්ණනා. තථාපෙත්‍ථ අම්හාකං පමාදඛලිතතො ජාතං කිඤ්චි ඛලිතට්ඨානං නත්ථීති නසක්කා වත්තුං. ධාතවො නාමහි අනෙකා අනෙකත්ථවාචකාච, මාදිසානං අවිසයා, පටිසම්භිදාපත්තානං යෙව විසයා. තථාහි වුත්තං නිරුත්තිදීපනියං : -

“ධාතවො පච්චයාචෙව-උපසග්ගා නිපාතකා, අනෙකත්ථාව තෙ පටි-සම්භිදඤ්ඤාණගොචරා”ති.

තස්මා යදෙත්ථ කානිචි විරද්ධඨානානි භවෙය්‍යුං තානි සොධියන්තු සන්තචිත්තෙහි පණ්ඩිතෙහිති මම ආයාචනා.

අපිච ඉමස්ස ගන්ථස්ස රචනකාලෙ මරම්මරඨෙ “රන්ගූන්” නගරෙ මහාධම්මදීපිකාරාම මජ්ඣාධිවසන්තො පණ්ඩිතසිරොමණි සුචි සීලාචාරාදිනෙක ගුණගණාභරණ විභූසිතො සිරිසුගත සාසනාලඞ්කාර සද්ධම්මාභිවංස කවිධජ මහාධම්ම රාජාධිරාජගුරුති රාජදත්තාය ලඤ්ඡධරො චවුං සඩෝසායාඩෝ’ති නාමෙන පාකටො ඡෙච්ඡීන් ගණාධිපති භූතො සංඝරාජ මහාථෙරවරොච තස්මිංයෙව රඨෙ “ඤවුංඹුං” රට්ඨෙ සිරිමහාධම්මිකාරාම මජ්ඣාධිවසන්තො සකසමයසමයන්තර පාරදස්සී මහායසස්සී චාසාභාභිධානො මහානායකත්ථෙරවරොච මරම්මරඨතො ලඞ්කාදීපමුපගතො ඉදානි “කොළඹ” නගරෙ සිරිවිනයාලඞ්කාරාරාම මජ්ඣාධිවසන්තො සදෙසදෙසන්තර පස්සත්ථ කිත්තිසිරිවිරාජමානො සිරිවිනයාලඞ්කාරාභිධානො මහාථෙරවරොච තස්මිංයෙව නගරෙ මහා විසුද්ධාරාම මජ්ඣාධිවසන්තො ගණාචරිය පදප්පත්තො සිරිධම්මාභිධානො මහාථෙරවරොචාති මමාභිවුද්ධිකාරකානං ගරුත්තමුපගතානං මහාථෙරවරානං කතඤ්ඤුකතවෙදී හුත්වා ගාරවපුරස්සරො සරාමි. විසෙසතොචාචරිය සිරිධම්මාභිධානෙන මහාථෙරවරෙනායං ධාත්වත්ථවණ්ණනා සුද්ධිපත්තාවලොකනෙන පටිගණ්හිතා සමානා සුනිම්මලතාමුපගතාච හොති.

තස්මා සාක්කටෙ භගවතො පාවචනෙ නානානයපටිමණ්ඩිතං පාලියත්ථං සුප්පටිවිජ්ඣිතුකාමෙහි කුලපුත්තෙහි සුප්පරියාපුණිතබ්බායෙවායං ගරුවරානමනුමතා ධාත්වත්ථවණ්ණනාති.

ඤාපිතමිදං මයා ගන්ථකාරෙන කුළුපණගාමසඤ්ජාතෙන වජිරඤාණාභිධානෙන යතිනාති.

Kulupana Vajiranana Yati.