48 AP Dhammasanganippakarana.pdf

මෙම ග්‍රන්ථය අභිධර්ම පිටකයේ ප්‍රථම ප්‍රකරණය වන ධම්මසංගණීප්පකරණයට අටුවාව වශයෙන් අටුවාචාරී බුද්ධඝෝෂ මහාථෙරයන් වහන්සේ විසින් රචිත අත්ථසාලිනී නම් වූ ප්‍රකට පාලි අටුවාවයි.

සයිමන් හේවාවිතාරණ ධර්ම පුස්තක මාලාවේ 42 වන වෙළුම ලෙස (Vol. XLII) පළමු වරට බු.ව. 2484 (ක්‍රි.ව. 1940) දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද මෙම කෘතිය, ගෝනගල සුධර්මාකර පරිවේණාධිපති පණ්ඩිත යගිරල ශ්‍රී ප්‍රඥානන්ද නායක ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් සිංහල, සියම්, බුරුම ආදී විවිධ පුස්කොළ සහ මුද්‍රිත පිටපත් සංසන්දනය කරමින් සෝදුපත් බලා සංස්කරණය කරන ලද්දකි.

මෙහි ධම්මසංගණී ප්‍රකරණයේ අන්තර්ගත චිත්තූප්පාද කණ්ඩය, රූප කණ්ඩය, නික්ඛේප කණ්ඩය සහ අට්ඨකථා කණ්ඩය ආදී ගැඹුරු අභිධර්ම සංකල්ප විස්තරාත්මකව විවරණය කර ඇත. සෝමාවතී හේවාවිතාරණ භාරකාර මණ්ඩලය මගින් 2006 වසරේදී මෙහි තෙවන මුද්‍රණය නැවත මුද්‍රණය කොට ප්‍රකාශයට පත් කර තිබේ.

PUBLISHERS NOTE

The late Mr. SIMON ALEXANDER HEWAVITARNE, who in his life time had begun to publish the TRIPITAKA, left a bequest for its completion after his death, He died suddenly on 17th January 1913 and in accordance with his wishes his Trustees had published the Commentaries on the Text in 49 Volumes After seventy years these books are no longer readily available.

His widow Mrs. SOMAWATI HEWAVITARNE who passed away on 10th January 1982 at the age of 94 had prior to her death, created the SOMAWATI HEWAVITARNE TRUST to carry on the good work started by her late husband and bequeathed her entire estate to this Trust.

We the Trustees of the Somawati Hewavitarane Trust, having seen the need to re-print the Commentaries, have undertaken this task to help both the student and teacher of the Dhamma and in the hope that this act of ours will help to preserve the Noble Teachings of the Blessed One for the benefit of the future generations and thereby prolong the life of the Buddha Sasana by many more thousands of years.

May the fruits of this meritorious act help the late Simon Alexander Hewavitarne and Somawati Hewavitarne Maha Upasikawa in Sansara and towards their final attainment of Nibbana.

NOEL WIJENAIKE
NANDA AMARASINGHE
PARINDA RANASINGHE
01. 08. 2006
Somawati Hewavitarne Trust Office
No. 130, Maligakanda Road, Colombo 10,
SRI LANKA.

PREFATORY NOTE

With the issue of the Atthasalini or Dhammasanganippakarana Atthakatha, of the Abhidhamma Pitaka, we have great pleasure in placing before the public, the 42nd. Volume of the Simon Hewavitarne Bequest Series.

The editing of this volume has been done by the Ven’ble Pandit Yagirala Sri Pannananda, Nayaka Thero, Chief High Priest of Galle District, Principal of Sudharmakara Pirivena, Gonagala, Induruwa, to whom our sincere thanks are due.

It was our fervent hope to publish the second part of the Apadana Atthakatha this year; but due to shortage of paper, in consequence of the outbreak of war in Europe, the work may be delayed; however we trust that we will be able to publish it at the beginning of next year.

W. D. Hewavitarne,
S. K. Moonesinghe.
Tripitaka Publication Office,
130, Maligakanda,
Colombo.
31st August 2463 / 1919

PREFACE. විඤ්ඤාපති

සිරිමතා සක්‍යසීහෙන සකලලොකපූජිතෙන භගවතා පරහිත නිරතෙන පඤ්චචත්තාලීසවස්සබ්භන්තරෙ යං භාසිතං ලපිතං කථිතං සබ්බං තං බුද්ධවචනන්ති වොහරිස්‍යතෙ. ධම්ම විනය නාමෙන ද්විධා විභත්තං තදිදං බුද්ධවචනං සබ්බෙපනො සත්තරසසු පොත්ථකෙසු සංගහිතං හොති.

තෙසු දීඝ, මජ්ඣිම, සංයුත්ත, අඞ්ගුත්තර, ඛුද්දක, නාමිකං නිකාය පඤ්චක මපි ධම්මසඞ්ගණී, විභඞ්ග, කථාවත්‍ථු, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති, ධාතු, යමක, පට්ඨාන, නාමිකං පකරණ සත්තක මපි ධම්මනාමෙන ච පාරාජිකපාළි, පාචිත්තියපාළි, මහාවග්ගපාළි, චුල්ලවග්ගපාළි, පරිවාර පාළි, නාමිකා පොත්ථකපඤ්චකා විනයනාමෙන ච සඞ්ගණ්හීයන්තෙ. නිදාන ඉතිවුත්තකාදයො ඛුද්දකනිකායෙනෙවොගධත්තා න හි පච්චෙකං වත්තබ්බා සියුං.

සබ්බස්මිම්පිස්ස බුද්ධවචනස්ස අත්‍ථපරිජානනත්‍ථං සාතිසයප්පයොජනවන්තො නානානාමිකා අට්ඨකථා ටීකා අනුටීකා සඞ්ගහාදයො සම්පාදිතා හොන්ති තංතංකාලිකෙහි මහාභදන්තෙහි ධම්මවිනය ධරෙහි පරානුකම්පාය චෙව සාසනට්ඨිතියා.

විසෙසතො පන චතුවිභත්තියුත්තං ධම්මසඞ්ගණීප්පකරණං, අට්ඨාරස විභත්තියුත්තං විභඞ්ගප්පකරණං, චුද්දසවිභත්තියුත්තං ධාතුකථාප්පකරණං, ඡප්පඤ්ඤත්තියුත්තං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණං, සහස්සසුත්තයුත්තං කථාවත්‍ථුප්පකරණං, දසයමකයුත්තං යමකප්පකරණං, චතුවීසතිපච්චයයුත්තං පට්ඨානප්පකරණඤ්චාරබ්භ අත්‍ථසාලිනී, සම්මොහවිනොදනී, පරමත්ථදීපනී ති තිස්සො අට්ඨකථායො විහිතා හොන්ති ගම්භීරතරා සතතනිසෙවනීයා. පරමත්ථදීපනී පනෙත්‍ථ කථාවත්‍ථු පුග්ගලපඤ්ඤත්ති ධාතුකථා යමක පට්ඨානානං පඤ්චන්නං පකරණාන මත්‍ථාය විහිතත්තා පඤ්චප්පකරණට්ඨකථාති නාමන්තරෙන පි පසිද්ධා හොති.

අඤ්ඤාසං බහුනමට්ඨකථානම්පි ඉමිස්සා අත්‍ථසාලිනියා පි කත්තා, සබ්බත්‍ථ විස්සුතයසොස්සො ආචරියබුද්ධඝොසො ව හොති. අයම්පි යස්මා ලංකාගමනතො පුරා ජම්බුදීපෙ වසමානො සමානො අත්‍ථසාලිනිං රචයිත්‍වා ති විඤ්ඤායති එකච්චෙ. සා පන චින්තා සබ්බසො චින්තකාන මෙව භමාකුලතං පකාසයති. න හි තථා චින්තනෙ සාරතා සච්චතා වා දිස්සතෙ.

වුත්තං හි බුද්ධඝොසාචරියෙනෙව:-

“කම්මට්ඨානානි සබ්බානි චරියාපිඤ්ච විපස්සනා විසුද්ධිමග්ගෙ පනිදං යස්මා සබ්බං පකාසිතං, තස්මා තං අගහෙත්වාන සකලායපි තන්තියා පදානුක්කමතො එව කරිස්සාමත්‍ථවණ්ණනං” ති ච.

“විත්‍ථාරො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො” ති ච වචනෙහිමෙහි විඤ්ඤායතෙ විසුද්ධිමග්ගතො පච්ඡා අත්‍ථසාලිනිං අකාසී ති.

යස්මාදෙව අත්‍ථසාලිනිං කත්‍වා පච්ඡා විසුද්ධිමග්ගං කරෙය්‍ය “විත්‍ථාරො අත්‍ථසාලිනියා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො”ති නනු වත්තබ්බං සියා?. ඉති තෙස මවිචාරබුද්ධීනං මතිමත්තස්ස නිස්සාරතා චෙව පණ්ඩිතානං රහිතතා දිස්සතෙ. තතො තිට්ඨාතු ගන්තබ්බා තෙනා චරියෙන බුද්ධඝොසෙන නිජ්ජරදෙසෙ වසතා අත්‍ථසාලිනී න කතා ති ව ලංකාදීප මාගම්ම විසුද්ධිමග්ගකරණතො පරමෙව කතා ති වාති. කිං බහුනා?.

බුද්ධඝොසාගමනතො පුබ්බෙව තු ලඞ්කිකානමත්‍ථසාධිකා හිතසාධිකා මහාඅට්ඨකථා, කුරුන්දට්ඨකථා, පච්චරියට්ඨකථා, සඞ්ඛෙපට්ඨකථා, අන්ධකට්ඨකථා ති පාකටා පඤ්ච අට්ඨකථායො අහෙසුං. පඨමිකා මහින්දට්ඨකථා එව මහාඅට්ඨකථානාමෙන වොහාරප්පත්තා ති මඤ්ඤන්ති. ඉමාසු සෙට්ඨාසු පඤ්චසු අට්ඨකථාසු විජ්ජමානාසු එව නිජාචරියපුබ්බෙහි භාරතීයෙහි නියොජිතො සවුස්සාහිතො මහායසවා විදෙසිකාන මෙවත්ථාය තා අට්ඨකථායො මාගධාය නිරුත්තියා පරිවත්තෙතුං ලංකාදීප මාගතො. තදුගමනප්පයොජනං දස්සෙන්තො සමකාලිකො මහාවංසකත්තා:-

“පරිවත්තෙසි සබ්බා පි සීහලට්ඨකථා තදා, සබ්බෙසං මූලභාසාය මාගධාය නිරුත්තියා” ති. ආහ.

සබ්බාසමට්ඨකථානං පරිවත්තිතභාවො ච මහාවංසකත්තාරා පි වුත්තො. තථා පි බුද්ධඝොසස්සෙව වචනෙහි න තං වචනං සංසන්දති සමෙති. සො අහොසි අට්ඨකථා සම්පාදකො න තු පරිවත්තකො ති තෙනෙව පකාසිතො විය දිස්සතෙ.

වුත්තම්පි චෙතං ධම්මපදට්ඨකථායං:-

“තං භාසං අතිවිත්‍ථාරගතඤ්ච වචනක්කමං පහායාරොපයිත්‍වාන තන්තීභාසං මනොරමං. ගාථානං ව්‍යඤ්ජනපදං යං තත්‍ථ න විභාවිතං කෙවලං තං විභාවෙත්‍වා සෙසං තමෙව අත්‍ථතො, භාසන්තරෙන භාසිස්සං ..............” ති.

මනොරථපූරණී පපඤ්චසූදනී සාරත්‍ථදීපනීසු:-

අපනෙත්‍වාන තතොහං සීහලභාසං මනොරමං භාසං තන්තීනයානුච්ඡවිකං ආරොපෙන්තො විගතදොසං සමයං අවිලොමෙන්තො ථෙරානං ථෙරවංසප්පදීපානං සුනිපුණවිනිච්ඡයානං මහාවිහාරවාසීනං හිත්‍වා පුනප්පුනාගතමත්ථං අත්‍ථං පකාසයිස්සාමි

සමන්තපාසාදිකායං:-

සංවණ්ණනං තඤ්ච සමාරභන්තො - තස්සා මහාඅට්ඨකථං සරීරං කත්‍වා මහාපච්චරියං තථෙව - කුරුන්දීනාමාදීසු විස්සුතාසු විනිච්ඡයො අට්ඨකථාසු වුත්තො - සො යුත්තමත්ථං අපරිච්චජන්තො තතො හි අන්තොගධත්‍ථවාදං - සංවණ්ණනං සම්ම සමාරභිස්සං තස්මා හි යං අට්ඨකථාසු වුත්තා - තං වජ්ජයිත්‍වාන පමාදලෙඛා තතො ච භාසන්තර මෙව හිත්‍වා - විත්‍ථාරමග්ගඤ්ච සමාසයිත්‍වා විනිච්ඡයං සබ්බ මසෙසයිත්‍වා - තන්තීක්කමං කඤ්චි අවොක්කමිත්‍වා

සුමංගලවිලාසිනියං:-

පොරණට්ඨකථානං සාරං ආදාය සා අයං නිට්ඨා

පරමත්ථදීපනියං:-

ආචරියානං වාදං - අවිහාය විභජ්ජවාදිසිස්සානං”ති.

ඉච්චාදීහි සොව බුද්ධඝොසො නිජකම්මං විත්‍ථාරෙසි මහාවිහාරවාසීහි සක්කතො රක්ඛිතො විහිතගාරවො ඨිතවිස්සාසො කතබහුමානො පනායංමහායසවා සීහලට්ඨකථාපොත්‍ථකෙ ලභිත්‍වා තාසු දිස්සමානානි එකච්චට්ඨානානි අපනෙත්‍වා අනාගතානි උපනෙත්‍වා අතිවිත්‍ථාරිතානි සඞ්ඛිපිත්‍වා සඞ්ඛිත්තානි විත්‍ථාරෙත්‍වා යථාජ්ඣාසයං යථාකාමං යථාරුචි අට්ඨකථායො අකාසී ති ඛායතෙ. ඉත්‍ථං විදෙසිකාන මත්‍ථාය ලංකාදීපෙ නිවසං සීහලට්ඨකථායො නිස්සාය යථාජ්ඣාසයං පාලි අට්ඨකථායො කත්‍වා ස ගතො ජම්බුදීපං, විගතා සීහලට්ඨකථා තබ්බහුලදීපතො. අයම්පි අත්‍ථසාලිනී බුද්ධඝොසෙන සම්පාදිතා න තු පරිවත්තිතා ති සක්කා වත්තුං, වීමංසිතබ්බට්ඨාන මිදං විඤ්ඤූහි.

ධම්මසඞ්ගණීප්පකරණං වණ්ණයන්තෙනෙතායස්මතා බුද්ධඝොසෙන චිත්තූප්පාද- රූප - නික්ඛෙප - අට්ඨකථා කණ්ඩානං වණ්ණනාවසෙන සබ්බාකාරෙන සාධුකං වණ්ණිතං හොති. තථාපි න සක්කා ඤාතුං සීහලට්ඨකථායමන්තොගධානි කානි කානි ඨානානි තෙන අපනීතානි ති. අපිච තස්සා සවණ්ණනානකථානම්පි අට්ඨකථාසු අනෙකා කතභාවො ඉධ 112, 122, පිට්ඨිකාසු ච අඤ්ඤාසු අට්ඨකථාසු ච දිස්සමානාහි කථාහි ඤායතෙ.

ඉත්‍ථං බුද්ධඝොසාචරියෙන කතායමත්‍ථසාලිනී කාලන්තරජාත ලෙඛකදොසජාතෙහි කාලුසිය මුපගතා පි පරම්පරතො යාවජ්ජ පවත්තති. සා පනායං ස්‍යාම මරම්ම සීහලපොත්‍ථකෙහි සංසන්දෙත්‍වා සමෙත්‍වාඤ්ඤතරෙන විදෙසිකෙන බුද්ධිමතා ආඞ්ගලක්ඛරෙහි මුද්දාපෙත්‍වා පාකටීකතා. සොධිතා පි සා නානාදොසාකුලා ව හොති. “කපුගම” සොභිතෙන භික්ඛුනා සංසොධෙත්‍වා සීහලක්ඛරෙහි මුද්දාපෙත්‍වා පාකටීකතා අත්‍ථසාලිනී තතො පාසංසියා හොති.

ඉතිමාසු ද්වීසු මුද්දිතාස්වට්ඨකථාසු වත්තමානාසු තිපිටකමුද්දණසභාය අට්ඨකථා මුද්දාපනාවසරෙ ඉමිස්සා පි වාරො සම්පත්තො හොති. තිපිටක මුද්දාපනාය ධනං විස්සජ්ජෙතුං නියමෙත්‍වා සයිමන් හේවාවිතාරණ මහාසයෙ දිවංගතෙ, එඩ්මන්ඩ්, චාර්ලස්, ධම්මපාල, හේවාවිතාරණෙසු සොදරෙසු විස්සුතෙසු මහතා පරිස්සමෙන තිපිටකමුද්දාපනපරෙසු තෙසු යථාක්කමං නිදෙසාලයපෙතෙසු පි න තාව තිපිටකමුද්දාපනෙ අට්ඨකථා මුද්දාපනමත්තා වා සබ්බථා ඔසානප්පත්තං හොති. තිපිටක මුද්දණ සභාය අතීතජ්ඣක්ඛකෙහි ආරාධිතෙන මයා ඉතො පුබ්බෙ 2465 බුද්ධ වස්සෙ බුද්ධවංසට්ඨකථා ච 2475 වස්සෙ විභඞ්ගට්ඨකථා ච සොධිතා හොන්ති. තදෙවෙතරහි තත්‍ථ අජ්ඣක්ඛකෙන විමලධම්ම හේවාවිතාරණ මහාසයෙන සමාරාධිතොහං ඉමිස්සා අත්‍ථසාලිනියා සොධනෙ නියුත්තො ආසිං. සොය මභිනවජ්ඣක්ඛකො ඛිප්පං තිපිටක මුද්දාපනං කාතුකාමො සමානො තදන්තිපත්තියා නිරන්තරමෙව බ්‍යාවටො හොති. තෙන මමන්ති පෙසිතානි ආඞ්ගලක්ඛරමුද්දිත පොත්‍ථකඤ්ච තීණි හත්‍ථලිඛිතපොත්‍ථකානි ච මමායත්තානි සීහල - ස්‍යාම - මරම්මක්ඛර පොත්‍ථකානි ච ඔලොකෙන්තො මහතා උස්සාහෙන ඉමිස්සා සුද්ධිමකාසිං යථාසති. නායං සුකරා අහොසි සුද්ධි. එකස්මිං පොත්‍ථකෙ දිස්සමානා පාඨා නාඤ්ඤස්මිං කිස්මිඤ්චි පොත්‍ථකෙ දිස්සන්තෙ. තතො සබ්බසො විසදිසා වා දිස්සන්තෙ. හත්‍ථලිඛිත පොත්‍ථකෙසු අසම්පුණ්ණතා විසදිසතා ච මහතී දිස්සතෙ. අතො හෙතුතො තු විසෙස පරික්ඛා කාතබ්බා අහොසි. තදත්‍ථං අත්‍ථසාලිනී අත්‍ථයොජනා පයොජනවති බහූපකාරිකා අහොසි.

සංසොධනෙ පනිමස්මිං මම පරිවෙණෙ උපපධානාරිය උපාචරියා බෝධිපිටියේ ජිනසෙන මිල්ලව ගුණරතන භික්ඛු ගන්ථන්තර සංසන්දනාදිවසො අට්ඨකතා මුපකාරිනො අහෙසුං. විසෙසතො පනෙත්‍ථ යථා වුත්තෙන ජිනසෙනෙන භික්ඛුනා ගහිතපරිස්සමො මම පරිස්සම ලඝුතාය අහොසි.

ඉත්‍ථං මයා මහතා පරිස්සමෙන මහතියා පරික්ඛාය ච සංසොධිතා ප්වාය මත්‍ථසාලිනී සබ්බදොසවිනිස්සටා ති න මඤ්ඤෙ. තථාපි පුබ්බෙ