තත්රායං අනුත්තානපදවණ්ණනාය සද්ධිං විනිච්ඡයකථා. නිඛාතන්ති භූමියං ඛණිත්වා ඨපිතං. පටිච්ඡන්නන්ති පංසුඉට්ඨකාදීහි පටිච්ඡන්නං. භූමට්ඨං භණ්ඩං…පෙ… ගච්ඡති වා, ආපත්ති දුක්කටස්සාති තං එවං නිඛණිත්වා වා පටිච්ඡාදෙත්වා වා ඨපිතත්තා භූමියං ඨිතං භණ්ඩං යො භික්ඛු කෙනචිදෙව උපායෙන ඤත්වා “ආහරිස්සාමී”ති ථෙය්යචිත්තො හුත්වා රත්තිභාගෙ උට්ඨාය ගච්ඡති, සො භණ්ඩට්ඨානං අප්පත්වාපි සබ්බකායවචීවිකාරෙසු දුක්කටං ආපජ්ජති. කථං? සො හි තස්ස ආහරණත්ථාය උට්ඨහන්තො යං යං අඞ්ගපච්චඞ්ගං ඵන්දාපෙති, සබ්බත්ථ දුක්කටමෙව. නිවාසනපාරුපනං සණ්ඨපෙති, හත්ථවාරෙ හත්ථවාරෙ දුක්කටං. “මහන්තං නිධානං න සක්කා එකෙන ආහරිතුං, දුතියං පරියෙසිස්සාමී”ති කස්සචි සහායස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමො ද්වාරං විවරති, පදවාරෙ ච හත්ථවාරෙ ච දුක්කටං. ද්වාරපිදහනෙ පන අඤ්ඤස්මිං වා ගමනස්ස අනුපකාරෙ අනාපත්ති. තස්ස නිපන්නොකාසං ගන්ත්වා “ඉත්ථන්නාමා”ති පක්කොසති, තමත්ථං ආරොචෙත්වා “එහි ගච්ඡාමා”ති වදති, වාචාය වාචාය දුක්කටං. සො තස්ස වචනෙන උට්ඨහති, තස්සාපි දුක්කටං. උට්ඨහිත්වා තස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමො නිවාසනපාරුපනං සණ්ඨපෙති, ද්වාරං විවරිත්වා තස්ස සමීපං ගච්ඡති, හත්ථවාරපදවාරෙසු සබ්බත්ථ දුක්කටං. සො තං පුච්ඡති “අසුකො ච අසුකො ච කුහිං, අසුකඤ්ච අසුකඤ්ච පක්කොසාහී”ති, වාචාය වාචාය දුක්කටං. සබ්බෙ සමාගතෙ දිස්වා “මයා අසුකස්මිං නාම ඨානෙ එවරූපො නිධි උපලද්ධො, ගච්ඡාම තං ගහෙත්වා පුඤ්ඤානි ච කරිස්සාම, සුඛඤ්ච ජීවිස්සාමා”ති වදති, වාචාය වාචාය දුක්කටමෙව.

එවං ලද්ධසහායො කුදාලං පරියෙසති. සචෙ පනස්ස අත්තනො කුදාලො අත්ථි, “තං ආහරිස්සාමී”ති ගච්ඡන්තො ච ගණ්හන්තො ච ආහරන්තො ච සබ්බත්ථ හත්ථවාරපදවාරෙසු දුක්කටං ආපජ්ජති . සචෙ නත්ථි, අඤ්ඤං භික්ඛුං වා ගහට්ඨං වා ගන්ත්වා යාචති, යාචන්තො ච සචෙ “කුදාලං මෙ දෙහි, කුදාලෙන මෙ අත්ථො , කිඤ්චි කාතබ්බමත්ථි, තං කත්වා පච්චාහරිස්සාමී”ති මුසා අභණන්තො යාචති, වාචාය වාචාය දුක්කටං. සචෙ “මාතිකා සොධෙතබ්බා අත්ථි, විහාරෙ භූමිකම්මං කාතබ්බං අත්ථී”ති මුසාපි භණති, යං යං වචනං මුසා, තත්ථ තත්ථ පාචිත්තියං. මහාඅට්ඨකථායං පන සච්චෙපි අලිකෙපි දුක්කටමෙව වුත්තං, තං පමාදලිඛිතන්ති වෙදිතබ්බං. න හි අදින්නාදානස්ස පුබ්බපයොගෙ පාචිත්තියට්ඨානෙ දුක්කටං නාම අත්ථි. සචෙ පන කුදාලස්ස දණ්ඩො නත්ථි, “දණ්ඩං කරිස්සාමී”ති වාසිං වා ඵරසුං වා නිසෙති, තදත්ථාය ගච්ඡති, ගන්ත්වා සුක්ඛකට්ඨං ඡින්දති තච්ඡති ආකොටෙති, සබ්බත්ථ හත්ථවාරපදවාරෙසු දුක්කටං. අල්ලරුක්ඛං ඡින්දති, පාචිත්තියං. තතො පරං සබ්බපයොගෙසු දුක්කටං. සඞ්ඛෙපට්ඨකථායං පන මහාපච්චරියඤ්ච තත්ථ ජාතකකට්ඨලතාඡෙදනත්ථං වාසිඵරසුං පරියෙසන්තානම්පි දුක්කටං වුත්තං. සචෙ පන තෙසං එවං හොති “වාසිඵරසුකුදාලෙ යාචන්තා ආසඞ්කිතා භවිස්සාම, ලොහං සමුට්ඨාපෙත්වා කරොමා”ති. තතො අරඤ්ඤං ගන්ත්වා ලොහබීජත්ථං පථවිං ඛණන්ති, අකප්පියපථවිං ඛණන්තානං දුක්කටෙහි සද්ධිං පාචිත්තියානීති මහාපච්චරියං වුත්තං. යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ පාචිත්තියට්ඨානෙ දුක්කටා න මුච්චති. කප්පියපථවිං ඛණන්තානං දුක්කටානියෙව. බීජං පන ගහෙත්වා තතො පරං සබ්බකිරියාසු පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං.

පිටකපරියෙසනෙපි හත්ථවාරපදවාරෙසු වුත්තනයෙනෙව දුක්කටං. මුසාවාදෙ පාචිත්තියං. පිටකං කාතුකාමතාය වල්ලිච්ඡෙදනෙ පාචිත්තියන්ති සබ්බං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං පරියිට්ඨසහායකුදාලපිටකො නිධිට්ඨානං ගච්ඡති, පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටං. සචෙ පන ගච්ඡන්තො “ඉමං නිධිං ලද්ධා බුද්ධපූජං වා ධම්මපූජං වා සඞ්ඝභත්තං වා කරිස්සාමී”ති කුසලං උප්පාදෙති, කුසලචිත්තෙන ගමනෙ අනාපත්ති. කස්මා? “ථෙය්යචිත්තො දුතියං වා…පෙ… ගච්ඡති වා, ආපත්ති දුක්කටස්සා”ති වුත්තත්තා. යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ අථෙය්යචිත්තස්ස අනාපත්ති. මග්ගතො ඔක්කම්ම නිධානට්ඨානං ගමනත්ථාය මග්ගං කරොන්තො භූතගාමං ඡින්දති, පාචිත්තියං. සුක්ඛකට්ඨං ඡින්දති, දුක්කටං.

තත්ථජාතකන්ති චිරනිහිතාය කුම්භියා උපරි ජාතකං. කට්ඨං වා ලතං වාති න කෙවලං කට්ඨලතමෙව, යංකිඤ්චි අල්ලං වා සුක්ඛං වා තිණරුක්ඛලතාදිං ඡින්දන්තස්ස සහපයොගත්තා දුක්කටමෙව හොති.

අට්ඨවිධං හෙතං දුක්කටං නාම ඉමස්මිං ඨානෙ සමොධානෙත්වා ථෙරෙහි දස්සිතං – පුබ්බපයොගදුක්කටං , සහපයොගදුක්කටං, අනාමාසදුක්කටං, දුරුපචිණ්ණදුක්කටං, විනයදුක්කටං, ඤාතදුක්කටං, ඤත්තිදුක්කටං, පටිස්සවදුක්කටන්ති. තත්ථ “ථෙය්යචිත්තො දුතියං වා කුදාලං වා පිටකං වා පරියෙසති ගච්ඡති වා, ආපත්ති දුක්කටස්සා”ති ඉදං පුබ්බපයොගදුක්කටං නාම. එත්ථ හි දුක්කටට්ඨානෙ දුක්කටං, පාචිත්තියට්ඨානෙ පාචිත්තියමෙව හොති. “තත්ථජාතකං කට්ඨං වා ලතං වා ඡින්දති, ආපත්ති දුක්කටස්සා”ති ඉදං සහපයොගදුක්කටං නාම. එත්ථ පන පාචිත්තියවත්ථු ච දුක්කටවත්ථු ච දුක්කටට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. කස්මා? අවහාරස්ස සහපයොගත්තාති. යං පන දසවිධං රතනං, සත්තවිධං ධඤ්ඤං, සබ්බඤ්ච ආවුධභණ්ඩාදිං ආමසන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං, ඉදං අනාමාසදුක්කටං නාම. යං කදලිනාළිකෙරාදීනං තත්ථජාතකඵලානි ආමසන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං, ඉදං දුරුපචිණ්ණදුක්කටං නාම. යං පන පිණ්ඩාය චරන්තස්ස පත්තෙ රජෙ පතිතෙ පත්තං අප්පටිග්ගහෙත්වා අධොවිත්වා වා තත්ථ භික්ඛං ගණ්හන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං, ඉදං විනයදුක්කටං නාම. “සුත්වා න වදන්ති, ආපත්ති දුක්කටස්සා”ති (පාරා· 419) ඉදං ඤාතදුක්කටං නාම. යං එකාදසසු සමනුභාසනාසු “ඤත්තියා දුක්කට”න්ති (පාරා· 414) වුත්තං, ඉදං ඤත්තිදුක්කටං නාම. “තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො පුරිමිකා ච න පඤ්ඤායති, පටිස්සවෙ ච ආපත්ති දුක්කටස්සා”ති (මහාව· 207) ඉදං පටිස්සවදුක්කටං නාම. ඉදං පන සහපයොගදුක්කටං. තෙන වුත්තං – “යංකිඤ්චි අල්ලං වා සුක්ඛං වා තිණරුක්ඛලතාදිං ඡින්දන්තස්ස සහපයොගත්තා දුක්කටමෙව හොතී”ති.