ඉමස්මිං පන සික්ඛාපදෙ කොසල්ලත්ථං ඉදං පකිණ්ණකංවෙදිතබ්බං –

තත්ථ “සමුට්ඨාන”න්ති සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන ඡ සික්ඛාපදසමුට්ඨානානි. තානි පරිවාරෙ ආවි භවිස්සන්ති. සමාසතො පන සික්ඛාපදං නාම – අත්ථි ඡසමුට්ඨානං, අත්ථි චතුසමුට්ඨානං, අත්ථි තිසමුට්ඨානං, අත්ථි කථිනසමුට්ඨානං, අත්ථි එළකලොමසමුට්ඨානං, අත්ථි ධුරනික්ඛෙපාදිසමුට්ඨානන්ති.

තත්රාපි කිඤ්චි කිරියතො සමුට්ඨාති, කිඤ්චි අකිරියතො සමුට්ඨාති, කිඤ්චි කිරියාකිරියතො සමුට්ඨාති, කිඤ්චි සියා කිරියතො, සියා අකිරියතො සමුට්ඨාති, කිඤ්චි සියා කිරියතො සියා කිරියාකිරියතො සමුට්ඨාති.

තත්රාපි අත්ථි සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අත්ථි නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං. තත්ථ යං චිත්තඞ්ගං ලභතියෙව, තං සඤ්ඤාවිමොක්ඛං; ඉතරං නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං.

පුන අත්ථි සචිත්තකං, අත්ථි අචිත්තකං. යං සහෙව චිත්තෙන ආපජ්ජති, තං සචිත්තකං; යං විනාපි චිත්තෙන ආපජ්ජති, තං අචිත්තකං . තං සබ්බම්පි ලොකවජ්ජං පණ්ණත්තිවජ්ජන්ති දුවිධං. තෙසං ලක්ඛණං වුත්තමෙව.

කම්මකුසලවෙදනාවසෙනාපි චෙත්ථ අත්ථි සික්ඛාපදං කායකම්මං, අත්ථි වචීකම්මං. තත්ථ යං කායද්වාරිකං, තං කායකම්මං; යං වචීද්වාරිකං, තං වචීකම්මන්ති වෙදිතබ්බං. අත්ථි පන සික්ඛාපදං කුසලං, අත්ථි අකුසලං, අත්ථි අබ්යාකතං. ද්වත්තිංසෙව හි ආපත්තිසමඋට්ඨාපකචිත්තානි – අට්ඨ කාමාවචරකුසලානි, ද්වාදස අකුසලානි, දස කාමාවචරකිරියචිත්තානි, කුසලතො ච කිරියතො ච ද්වෙ අභිඤ්ඤාචිත්තානීති. තෙසු යං කුසලචිත්තෙන ආපජ්ජති, තං කුසලං; ඉතරෙහි ඉතරං. අත්ථි ච සික්ඛාපදං තිවෙදනං, අත්ථි ද්විවෙදනං, අත්ථි එකවෙදනං. තත්ථ යං ආපජ්ජන්තො තීසු වෙදනාසු අඤ්ඤතරවෙදනාසමඞ්ගී හුත්වා ආපජ්ජති, තං තිවෙදනං; යං ආපජ්ජන්තො සුඛසමඞ්ගී වා උපෙක්ඛාසමඞ්ගී වා ආපජ්ජති, තං ද්විවෙදනං; යං ආපජ්ජන්තො දුක්ඛවෙදනාසමඞ්ගීයෙව ආපජ්ජති, තං එකවෙදනන්ති වෙදිතබ්බං. එවං –

ඉමං පකිණ්ණකං විදිත්වා තෙසු සමුට්ඨානාදීසු ඉදං සික්ඛාපදං සමුට්ඨානතො එකසමුට්ඨානං. අඞ්ගවසෙන දුකසමුට්ඨානං, කායචිත්තතො සමුට්ඨාති. කිරියසමුට්ඨානඤ්ච කරොන්තොයෙව හි එතං ආපජ්ජති. මෙථුනපටිසංයුත්තාය කාමසඤ්ඤාය අභාවෙන මුච්චනතො සඤ්ඤාවිමොක්ඛං. “අනාපත්ති අජානන්තස්ස අසාදියන්තස්සා”ති හි වුත්තං. මෙථුනචිත්තෙනෙව නං ආපජ්ජති, න විනා චිත්තෙනාති සචිත්තකං. රාගවසෙනෙව ආපජ්ජිතබ්බතො ලොකවජ්ජං. කායද්වාරෙනෙව සමුට්ඨානතො කායකම්මං. චිත්තං පනෙත්ථ අඞ්ගමත්තං හොති, න තස්ස වසෙන කම්මභාවො ලබ්භති. ලොභචිත්තෙන ආපජ්ජිතබ්බතො අකුසලචිත්තං. සුඛසමඞ්ගී වා උපෙක්ඛාසමඞ්ගී වා තං ආපජ්ජතීති ද්විවෙදනන්ති වෙදිතබ්බං. සබ්බඤ්චෙතං ආපත්තියං යුජ්ජති. සික්ඛාපදසීසෙන පන සබ්බඅට්ඨකථාසුදෙසනා ආරූළ්හා, තස්මා එවං වුත්තං.

මක්කටී වජ්ජිපුත්තා ච…පෙ… වුඩ්ඪපබ්බජිතො මිගොති ඉදං කිං? ඉමා විනීතවත්ථූනං භගවතා සයං විනිච්ඡිතානං තෙසං තෙසං වත්ථූනං උද්දානගාථා නාම. තානි වත්ථූනි “සුඛං විනයධරා උග්ගණ්හිස්සන්තී”ති ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි ඨපිතානි. වත්ථුගාථා පන ධරමානෙයෙව භගවති උපාලිත්ථෙරෙන ඨපිතා “ඉමිනා ලක්ඛණෙන ආයතිං විනයධරා විනයං විනිච්ඡිනිස්සන්තී”ති. තස්මා එත්ථ වුත්තලක්ඛණං සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා පඨමසික්ඛාපදං විනිච්ඡිනිතබ්බං. දුතියාදීනඤ්ච විනීතවත්ථූසු වුත්තලක්ඛණෙන දුතියාදීනි. විනීතවත්ථූනි හි සිප්පිකානං පටිච්ඡන්නකරූපානි විය විනයධරානං පටිච්ඡන්නකවත්ථූනි හොන්තීති.

තත්ථ පුරිමානි ද්වෙ වත්ථූනි අනුපඤ්ඤත්තියංයෙව වුත්තත්ථානි. තතියෙ වත්ථුම්හි ගිහිලිඞ්ගෙනාති ගිහිවෙසෙන ඔදාතවත්ථො හුත්වා. චතුත්ථෙ නත්ථි කිඤ්චි වත්තබ්බං. තතො පරෙසු සත්තසු වත්ථූසු කුසචීරන්ති කුසෙ ගන්ථෙත්වා කතචීරං. වාකචීරං නාම තාපසානං වක්කලං. ඵලකචීරං නාම ඵලකසණ්ඨානානි ඵලකානි සිබ්බිත්වා කතචීරං. කෙසකම්බලොති කෙසෙහි තන්තෙ වායිත්වා කතකම්බලො. වාලකම්බලොති චමරවාලෙහි වායිත්වා කතකම්බලො. උලූකපක්ඛිකන්ති උලූකසකුණස්ස පක්ඛෙහි කතනිවාසනං. අජිනක්ඛිපන්ති සලොමං සඛුරං අජිනමිගචම්මං. ද්වාදසමෙ වත්ථුම්හි සාරත්තොති කායසංසග්ගරාගෙන සාරත්තො; තං රාගං ඤත්වා භගවා “ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා”ති ආහ.

තෙරසමෙ වත්ථුම්හි උප්පලවණ්ණාති සා ථෙරී සාවත්ථියං සෙට්ඨිධීතා සතසහස්සකප්පෙ අභිනීහාරසම්පන්නා. තස්සා පකතියාපි අතිදස්සනීයා නීලුප්පලවණ්ණා කායච්ඡවි, අබ්භන්තරෙ පන කිලෙසසන්තාපස්ස අභාවෙන අතිවිය විරොචති. සා තායෙව වණ්ණපොක්ඛරතාය “උප්පලවණ්ණා”ති නාමං ලභි. පටිබද්ධචිත්තොති ගිහිකාලතො පට්ඨාය රත්තචිත්තො; සො කිර තස්සා ඤාතිදාරකො හොති. අථ ඛොති අනන්තරත්ථෙ නිපාතො; මඤ්චකෙ නිසින්නානන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. දිවා බාහිරතො ආගන්ත්වා ද්වාරං පිධාය නිසින්නානඤ්හි පඨමං අන්ධකාරං හොති. සො යාවස්සා තං අන්ධකාරං න නස්සති, තාවදෙව එවමකාසීති අත්ථො. දූසෙසීති පධංසෙසි. ථෙරී පන අනවජ්ජා අත්තනො සමණසඤ්ඤං පච්චුපට්ඨපෙත්වා අසාදියන්තී නිසීදි අසද්ධම්මාධිප්පායෙන පරාමට්ඨා අග්ගික්ඛන්ධ-සිලාථම්භ-ඛදිරසාරඛාණුකා විය. සොපි අත්තනො මනොරථං පූරෙත්වා ගතො. තස්සා ථෙරියා දස්සනපථං විජහන්තස්සෙව අයං මහාපථවී සිනෙරුපබ්බතං ධාරෙතුං සමත්ථාපි තං පාපපුරිසං බ්යාමමත්තකළෙවරං ධාරෙතුං අසක්කොන්තී විය භිජ්ජිත්වා විවරමදාසි. සො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව අවීචිජාලානං ඉන්ධනභාවං අගමාසි. භගවා තං සුත්වා “අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, අසාදියන්තියා”ති වත්වා ථෙරිං සන්ධාය ධම්මපදෙ ඉමං ගාථං අභාසි –