යස්මා පන න භික්ඛුපච්චත්ථිකා එව එවං කරොන්ති, රාජපච්චත්ථිකාදයොපි කරොන්ති. තස්මා තම්පි පභෙදං දස්සෙන්තො “රාජපච්චත්ථිකා”තිආදිමාහ. තත්ථ රාජානො එව පච්චත්ථිකා රාජපච්චත්ථිකා. තෙ ච සයං ආනෙන්තාපි අඤ්ඤෙහි ආණාපෙන්තාපි ආනෙන්තියෙවාති වෙදිතබ්බා. චොරා එව පච්චත්ථිකා චොරපච්චත්ථිකා. ධුත්තාති මෙථුනුපසංහිතඛිඩ්ඩාපසුතා නාගරිකකෙරාටියපුරිසා, ඉත්ථිධුත්තසුරාධුත්තාදයො වා; ධුත්තා එව පච්චත්ථිකා ධුත්තපච්චත්ථිකා. ගන්ධන්ති හදයං වුච්චති, තං උප්පාටෙන්තීති උප්පලගන්ධා, උප්පලගන්ධා එව පච්චත්ථිකා උප්පලගන්ධපච්චත්ථිකා. එතෙ කිර න කසිවණිජ්ජාදීහි ජීවන්ති, පන්ථඝාතගාමඝාතාදීනි කත්වා පුත්තදාරං පොසෙන්ති. තෙ කම්මසිද්ධිං පත්ථයමානා දෙවතානං ආයාචෙත්වා තාසං බලිකම්මත්ථං මනුස්සානං හදයං උප්පාටෙන්ති. සබ්බකාලෙ ච මනුස්සා දුල්ලභා. භික්ඛූ පන අරඤ්ඤෙ විහරන්තා සුලභා හොන්ති. තෙ සීලවන්තං භික්ඛුං ගහෙත්වා “සීලවතො වධො නාම භාරියො හොතී”ති මඤ්ඤමානා තස්ස සීලවිනාසනත්ථං මනුස්සිත්ථිආදිකෙ වා ආනෙන්ති; තං වා තත්ථ නෙන්ති. අයමෙත්ථ විසෙසො. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. භික්ඛුපච්චත්ථිකවාරෙ වුත්තනයෙනෙව ච ඉමෙසු චතූසුපි වාරෙසු චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. පාළියං පන සංඛිත්තෙන වුත්තානි.

ඉදානි යං වුත්තං “මනුස්සිත්ථියා තයො මග්ගෙ මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්සා”තිආදි, එත්ථ අසම්මොහත්ථං “මග්ගෙන මග්ග”න්තිආදිමාහ. තත්ථ මග්ගෙන මග්ගන්ති ඉත්ථියා තීසු මග්ගෙසු අඤ්ඤතරෙන මග්ගෙන අත්තනො අඞ්ගජාතං පවෙසෙති අථ වා සම්භින්නෙසු ද්වීසු මග්ගෙසු පස්සාවමග්ගෙන වච්චමග්ගං වච්චමග්ගෙන වා පස්සාවමග්ගං පවෙසෙති. මග්ගෙන අමග්ගන්ති පස්සාවාදිමග්ගෙන පවෙසෙත්වා තස්ස සාමන්තා වණෙන නීහරති. අමග්ගෙන මග්ගන්ති මග්ගසාමන්තෙන වණෙන පවෙසෙත්වා මග්ගෙන නීහරති. අමග්ගෙන අමග්ගන්ති ද්වීසු සම්භින්නවණෙසු එකෙන වණෙන පවෙසෙත්වා දුතියෙන නීහරති. ඉමස්ස සුත්තස්ස අනුලොමවසෙන සබ්බත්ථ වණසඞ්ඛෙපෙ ථුල්ලච්චයං වෙදිතබ්බං.

ඉදානි යං පරතො වක්ඛති “අනාපත්ති අජානන්තස්ස අසාදියන්තස්සා”ති, තත්ථ අසම්මොහත්ථං “භික්ඛු සුත්තභික්ඛුම්හී”තිආදිමාහ. තත්රායං අධිප්පායො – යො පටිබුද්ධො සාදියති සො “සුත්තම්හි මයි එසො විප්පටිපජ්ජි, නාහං ජානාමී”ති න මුච්චති. උභො නාසෙතබ්බාති චෙත්ථ ද්වෙපි ලිඞ්ගනාසනෙන නාසෙතබ්බා. තත්ර දූසකස්ස පටිඤ්ඤාකරණං නත්ථි, දූසිතො පුච්ඡිත්වා පටිඤ්ඤාය නාසෙතබ්බො. සචෙ න සාදියති, න නාසෙතබ්බො. එස නයො සාමණෙරවාරෙපි.

එවං තත්ථ තත්ථ තං තං ආපත්තිඤ්ච අනාපත්තිඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි අනාපත්තිමෙව දස්සෙන්තො “අනාපත්ති අජානන්තස්සා”තිආදිමාහ. තත්ථ අජානන්තො නාම යො මහානිද්දං ඔක්කන්තො පරෙන කතං උපක්කමම්පි න ජානාති වෙසාලියං මහාවනෙ දිවාවිහාරගතො භික්ඛු විය. එවරූපස්ස අනාපත්ති. වුත්තම්පි චෙතං – “‘නාහං භගවා ජානාමී’ති; ‘අනාපත්ති, භික්ඛු, අජානන්තස්සා’”ති (පාරා· 75). අසාදියන්තො නාම යො ජානිත්වාපි න සාදියති, තත්ථෙව සහසා වුට්ඨිතභික්ඛු විය. වුත්තම්පි චෙතං – “‘නාහං භගවා සාදියි’න්ති. ‘අනාපත්ති, භික්ඛු, අසාදියන්තස්සා”ති.

උම්මත්තකො නාම පිත්තුම්මත්තකො. දුවිධඤ්හි පිත්තං – බද්ධපිත්තං, අබද්ධපිත්තඤ්චාති. තත්ථ අබද්ධපිත්තං ලොහිතං විය සබ්බඞ්ගගතං, තම්හි කුපිතෙ සත්තානං කණ්ඩුකච්ඡුසරීරකම්පාදීනි හොන්ති. තානි භෙසජ්ජකිරියාය වූපසමන්ති. බද්ධපිත්තං පන පිත්තකොසකෙ ඨිතං. තම්හි කුපිතෙ සත්තා උම්මත්තකා හොන්ති විපල්ලත්ථසඤ්ඤා හිරොත්තප්පං ඡඩ්ඩෙත්වා අසාරුප්පාචාරං චරන්ති. ලහුකගරුකානි සික්ඛාපදානි මද්දන්තාපි න ජානන්ති. භෙසජ්ජකිරියායපි අතෙකිච්ඡා හොන්ති. එවරූපස්ස උම්මත්තකස්ස අනාපත්ති.

ඛිත්තචිත්තො නාම විස්සට්ඨචිත්තො යක්ඛුම්මත්තකො වුච්චති. යක්ඛා කිර භෙරවානි වා ආරම්මණානි දස්සෙත්වා මුඛෙන හත්ථං පවෙසෙත්වා හදයරූපං වා මද්දන්තා සත්තෙ වික්ඛිත්තචිත්තෙ විපල්ලත්ථසඤ්ඤෙ කරොන්ති. එවරූපස්ස ඛිත්තචිත්තස්ස අනාපත්ති. තෙසං පන උභින්නං අයං විසෙසො – පිත්තුම්මත්තකො නිච්චමෙව උම්මත්තකො හොති, පකතිසඤ්ඤං න ලභති. යක්ඛුම්මත්තකො අන්තරන්තරා පකතිසඤ්ඤං පටිලභතීති. ඉධ පන පිත්තුම්මත්තකො වා හොතු යක්ඛුම්මත්තකො වා, යො සබ්බසො මුට්ඨස්සති කිඤ්චි න ජානාති, අග්ගිම්පි සුවණ්ණම්පි ගූථම්පි චන්දනම්පි එකසදිසං මද්දන්තොව විචරති, එවරූපස්ස අනාපත්ති. අන්තරන්තරා සඤ්ඤං පටිලභිත්වා ඤත්වා කරොන්තස්ස පන ආපත්තියෙව.

වෙදනාට්ටො නාම යො අධිමත්තාය දුක්ඛවෙදනාය ආතුරො කිඤ්චි න ජානාති, එවරූපස්ස අනාපත්ති.

ආදිකම්මිකො නාම යො තස්මිං තස්මිං කම්මෙ ආදිභූතො. ඉධ පන සුදින්නත්ථෙරො ආදිකම්මිකො, තස්ස අනාපත්ති. අවසෙසානං මක්කටීසමණවජ්ජිපුත්තකාදීනං ආපත්තියෙවාති.