දුතියසහසෙය්යසික්ඛාපදෙ – ආවසථාගාරන්ති ආගන්තුකානං වසනාගාරං. පඤ්ඤත්තං හොතීති පුඤ්ඤකාමතාය කත්වා ඨපිතං හොති. යෙන සා ඉත්ථී තෙනුපසඞ්කමීති අසුකස්මිං නාම ඨානෙ ආවසථාගාරං පඤ්ඤත්තං අත්ථීති මනුස්සානං සුත්වා උපසඞ්කමි. ගන්ධගන්ධිනීති අගරුකුඞ්කුමාදීනං ගන්ධානං ගන්ධො ගන්ධගන්ධො, සො අස්සා අත්ථීති ගන්ධගන්ධිනී. සාටකං නික්ඛිපිත්වාති අප්පෙව නාමස්ස ඉමම්පි විප්පකාරං පස්සන්තස්ස රාගො උප්පජ්ජෙය්යාති චින්තෙත්වා එවමකාසි. ඔක්ඛිපිත්වාති අධො ඛිපිත්වා. අච්චයොති අපරාධො. මං අච්චගමාති මං අතික්කම්ම අභිභවිත්වා පවත්තො. සෙසං පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයමෙව හි විසෙසො – පඨමසික්ඛාපදෙ චතුත්ථදිවසෙ ආපත්ති ඉධ පඨමදිවසෙපි. යක්ඛීපෙතීහි දිස්සමානකරූපාහි තිරච්ඡානගතිත්ථියා ච මෙථුනධම්මවත්ථුභූතාය එව දුක්කටං. සෙසාහි අනාපත්ති. සමුට්ඨානාදීනි පඨමසදිසානෙවාති.

සත්තමසික්ඛාපදෙ – ඝරණීති ඝරසාමිනී. නිවෙසනද්වාරෙති නිවෙසනස්ස මහාද්වාරෙ. ඝරසුණ්හාති තස්මිං ඝරෙ සුණ්හා. ආවසථද්වාරෙති ඔවරකද්වාරෙ. විස්සට්ඨෙනාති සුනිග්ගතෙන සද්දෙන. විවටෙනාති සුට්ඨු පකාසෙන අසංවුතෙන. ධම්මො දෙසෙතබ්බොති අයං සරණසීලාදිභෙදො ධම්මො කථෙතබ්බො. අඤ්ඤාතුන්ති ආජානිතුං. විඤ්ඤුනා පුරිසවිග්ගහෙනාති විඤ්ඤුනා පුරිසෙන, පුරිසවිග්ගහං ගහෙත්වාපි ඨිතෙන න යක්ඛෙන න පෙතෙන න තිරච්ඡානගතෙන.

අනාපත්ති විඤ්ඤුනා පුරිසවිග්ගහෙනාති විඤ්ඤුනා පුරිසවිග්ගහෙන සද්ධිං ඨිතාය බහුම්පි ධම්මං දෙසෙන්තස්ස අනාපත්ති. ඡප්පඤ්චවාචාහීති ඡහි පඤ්චහි වාචාහි යො දෙසෙති, තස්සපි අනාපත්ති. තත්ථ එකො ගාථාපාදො එකවාචාති එවං සබ්බත්ථ වාචාපමාණං වෙදිතබ්බං. සචෙ අට්ඨකථං ධම්මපදං ජාතකාදිවත්ථුං වා කථෙතුකාමො හොති, ඡප්පඤ්චපදමත්තමෙව කථෙතුං වට්ටති. පාළියා සද්ධිං කථෙන්තෙන එකපදං පාළිතො පඤ්ච අට්ඨකථාතොති එවං ඡ පදානි අනතික්කාමෙත්වාව කථෙතබ්බො. පදසොධම්මෙ වුත්තප්පභෙදො හි ඉධාපි සබ්බො ධම්මොයෙව. තස්මිං දෙසෙතීති තස්මිං ඛණෙ දෙසෙති. සම්පදානත්ථෙ වා එතං භුම්මවචනං. තස්සා දෙසෙතීති අත්ථො. අඤ්ඤිස්සා මාතුගාමස්සාති එකිස්සා දෙසෙත්වා පුන ආගතාගතාය අඤ්ඤිස්සාපි දෙසෙතීති එවං එකාසනෙ නිසින්නො මාතුගාමසතසහස්සන්නම්පි දෙසෙතීති අත්ථො. මහාපච්චරියට්ඨකථායං වුත්තං සමං නිසින්නානං මාතුගාමානං “තුම්හාකං එකෙකිස්සා එකෙකං ගාථං දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථාති දෙසෙති, අනාපත්ති. පඨමං එකෙකිස්සා එකෙකං ගාථං කථෙස්සාමීති ආභොගං කත්වා ජානාපෙත්වා කථෙතුං වට්ටති, න පච්ඡාති. පඤ්හං පුච්ඡති පඤ්හං පුට්ඨො කථෙතීති මාතුගාමො “දීඝනිකායො නාම භන්තෙ කිමත්ථං දීපෙතී”ති පුච්ඡති. එවං පඤ්හං පුට්ඨො භික්ඛු සබ්බං චෙපි දීඝනිකායං කථෙති, අනාපත්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

පදසොධම්මසමුට්ඨානං – වාචතො ච වාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියාකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

අට්ඨමසික්ඛාපදෙ – වත්ථුකථාය තාව යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං චතුත්ථපාරාජිකවණ්ණනායං වුත්තනයමෙව. අයමෙව හි විසෙසො – තත්ථ අභූතං ආරොචෙසුං, ඉධ භූතං. භූතම්පි පුථුජ්ජනා ආරොචෙසුං, න අරියා. අරියානඤ්හි පයුත්තවාචා නාම නත්ථි, අත්තනො ගුණෙ ආරොචයමානෙ පන අඤ්ඤෙ න පටිසෙධෙසුං, තථාඋප්පන්නෙ ච පච්චයෙ සාදියිංසු, තථාඋප්පන්නභාවං අජානන්තා.

“අථ ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසු”න්තිආදිම්හි පන යෙ උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස වණ්ණං භාසිංසු, තෙ ආරොචෙසුන්ති වෙදිතබ්බං. “කච්චි පන වො භික්ඛවෙ භූත”න්ති පුච්ඡිතෙ පන සබ්බෙපි “භූතං භගවා”ති පටිජානිංසු. අරියානම්පි හි අබ්භන්තරෙ භූතො උත්තරිමනුස්සධම්මොති. අථ භගවා අරියමිස්සකත්තා “මොඝපුරිසා”ති අවත්වා “කථඤ්හි නාම තුම්හෙ භික්ඛවෙ”ති වත්වා “උදරස්ස කාරණා”තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා අරියා අඤ්ඤෙසං සුත්වා “අය්යො කිර, භන්තෙ, සොතාපන්නො”තිආදිනා නයෙන පසන්නෙහි මනුස්සෙහි පුච්ඡියමානා අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ අනාදීනවදස්සිනො සුද්ධචිත්තතාය අත්තනො ච පරෙසඤ්ච විසෙසාධිගමං පටිජානිංසු. එවං පටිජානන්තෙහි ච තෙහි යං අඤ්ඤෙ උදරස්ස කාරණා උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස වණ්ණං භාසිත්වා පිණ්ඩපාතං උප්පාදෙසුං, තං සුද්ධචිත්තතාය සාදියන්තෙහිපි උදරස්ස කාරණා උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස වණ්ණො භාසිතො විය හොති. තස්මා සබ්බසඞ්ගාහිකෙනෙව නයෙන “කථඤ්හි නාම තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, උදරස්ස කාරණා ගිහීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස වණ්ණං භාසිස්සථා”ති ආහ. සෙසං චතුත්ථපාරාජිකවත්ථුසදිසමෙව. සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙපි කෙවලං තත්ථ පාරාජිකඤ්චෙව ථුල්ලච්චයඤ්ච ඉධ භූතත්තා පාචිත්තියඤ්චෙව දුක්කටඤ්ච අයං විසෙසො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

“උපසම්පන්නස්ස භූතං ආරොචෙතී”ති උත්තරිමනුස්සධම්මමෙව සන්ධාය වුත්තං. පරිනිබ්බානකාලෙ හි අන්තරා වා අතිකඩ්ඪියමානෙන උපසම්පන්නස්ස භූතං ආරොචෙතුං වට්ටති. සුතපරියත්තිසීලගුණං පන අනුපසම්පන්නස්සාපි ආරොචෙතුං වට්ටති. ආදිකම්මිකස්ස අනාපත්ති. “උම්මත්තකස්සා”ති ඉදං පන ඉධ න වුත්තං. කස්මා? දිට්ඨිසම්පන්නානං උම්මාදස්ස වා චිත්තක්ඛෙපස්ස වා අභාවාති. මහාපච්චරියම්පි හි විචාරිතං “ඣානලාභී පන පරිහීනෙ ඣානෙ උම්මත්තකො භවෙය්ය, තස්සපි භූතාරොචනපච්චයා අනාපත්ති න වත්තබ්බා, භූතස්සෙව අභාවතො”ති. සෙසං උත්තානමෙව.