උපසම්පදාවිධිකථා
“පඨමං උපජ්ඣං ගාහාපෙතබ්බො” මෙහි ලොකු කුඩා වරද විමසා අවවාද කරන්නේනුයි උපජ්ඣා නම. ඒ උපාද්ධ්‍යායයා. ‘ස්වාමීනි’ මට උපාද්ධ්‍යාය වනු මැනවැ’යි මෙසේ කියවාගැන්විය යුත්තේය. “විත්‍ථායන්ති” වෙසෙසින් තැතිගත් සිරුරු ඇත්තාහු වෙත්. “උල්ලුම්පතු මං” මා උදුරාවා.
චත්තාරොනිස්සයාදිකථා
“තාවදෙව” උපසපන්වීමට අනතුරුවම. “ඡායා මෙතබ්බා” එක් බඹයක් ඇත්තේ හෝ දෙබඹයක් ඇත්තේ හෙයි ඡායාව මිනිය යුතුය. “උතුපමාණං ආවික්‍ඛිතබ්බං” වර්‍ෂාඍතුය, හේමන්තඍතුය, ග්‍රීෂ්මඍතුය’යි මෙසේ සෘතු ප්‍රමාණය කියයුතුය. මෙහි සෘතුවම සෘතු ප්‍රමාණ නම. ඉදින් වර්‍ෂාසෘතු ආදීහු පරිපූර්‍ණ නොවූවාහු වෙත්ද, යම්පමණ දවසකින් යමක්හට යම් සෘතුවක් අපරිපූර්‍ණවේද, ඒ දවස් සලකා ඒ දිවසභාගය කියයුතුය. නොහොත් ‘මෙනම් සෘතුවය. ඒ සෘතුව පරිපූර්‍ණ වූයේයි හෝ අපරිපූර්‍ණ වූයේය හෝ’යි මෙසේ සෘතුව කියයුතුය. පූර්‍වාහ්ණයයි හෝ සායාහ්ණයයි හෝයි මෙසේ දිවසභාගය කියයුතුය. “සඞ්ගීති” මේ සියල්ලම එක්කොට “තෝ කුමක් ලබහි, තාගේ ඡායාව කවරීද, සෘතුව කිම, දිවසභාගය කවරේදැ’යි විචාරණ ලද්දේ, ‘මෙනම් වර්‍ෂා ඍතුව හෝ හේමන්ත සෘතුව හෝ ග්‍රීෂ්ම සෘතුව හෝ ලබමි, මාගේ ඡායාව මේය, සෘතුව මේය, දිවසභාගය මේය’යි කියව’යි මෙසේ කියයුතුය.
“ඔහාය” හැරදමා, “දුතියං දාතුං” උපසම්පදා මාලකය පටන් තමන් වසන පිරිවෙණට යන මහණහුට දෙවැන්නෙකු දෙන්නට අනුදනිමි. “චත්තාරි ච අකරණීයානි ආචික්‍ඛිතුං” සිවුවැදෑරුම් වු නොකටයුතු කරුණු කියන්නටය යන අර්‍ත්‍ථයි. [missing trans]
“අලබ්හමානාය සාමග්ගියා අනාපත්ති සම්භොගෙ සංවාසෙ” යම්තාක් ඒ ඇවැත නොදන්නා මහණහුට උත්ක්‍ෂෙණීය කර්‍මය කරන්නට සඞ්ඝසාමග්‍රිය නොලැබේද, ඒතාක් ඔහු සමග ධර්‍මාමිෂසම්භොගයෙහිද පොහෝ පවුරුණු ආදිය කිරීම් ප්‍රභේදවූ සංවාසයෙහිද ඇවැත් නොවේ. සෙස්ස සියලු තන්හි කියූ අනුසාරයෙන් මොනවට දැනගත හැකි බැවින් ප්‍රකටමය.
සිංහල සමන්තපාසාදිකාවෙහි දෙසැත්තෑවක් අධිකකොට ඇති වස්තුන්සියයකින් ප්‍රතිමණ්ඩිතවූ මහාඛන්‍ධකය පිළිබඳ අර්‍ත්‍ථවර්‍ණනාව නිමි.
මහාඛන්‍ධක වර්‍ණනාව නිමි.
උපොසථක්‍ඛන්‍ධක වර්‍ණනාව
සන්නිපාතානුජානනාදිකථා
උපොසථක්‍ඛන්‍ධකයෙහි - “අඤ්ඤතිත්‍ථියා” මෙහි ලබ්ධිය, තීර්ථ’යි කියනු ලැබේ. අන්‍යලබ්ධිය අන්‍යතීර්ථ නම. ඒ අන්‍යතීර්ථය මොවුනට ඇතැයි අඤ්ඤතිත්‍ථිය නම. මේ ශාසනික ලබ්ධියෙන් අන්‍යලබ්ධි ඇත්තාහයි කියන ලද්දේ වේ. “ධම්මං භාසන්ති” ඔවුන්ගේ කටයුතු නොකටයුතුවූ යමක්වේද, එය කියත්. “තෙ ලභන්ති” ඒ මනුෂ්‍යයෝ ලබත්. “මුගසූකරා” ගොලු ඌරෝ
“අජ්ඣාපන්නො වා හොති ආපජ්ජිත්‍වා වා වුට්ඨිතො” මෙහි මහණතෙමේ යම් ඇවැතකට නොපැමිණියේ හෝ වේද, පැමිණ නැගී සිටියේ හෝ වේද, මේ ඇවැත් නැත්තී නමැති මෙසේ අර්‍ත්‍ථය දතයුතුය. “සම්පජානමුසාවාදෙ කිං හොති” යම් මේ දැන බොරුකීමෙන් මොහුට වේය’යි කියන ලද්දේ ද, හෙතෙමේ ඇවැතින් කුමක්වේද, කවර ඇවැතක් වේද යන අර්‍ත්‍ථයි. “දුක්කටං හොති” දුක්කටාපත්තිය වේ. ඒ දුක්කටාපත්ති තොමෝද මුසාවාද ලක්‍ෂණයෙන් නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයෙනි. වාග්ද්වාරයෙහි අක්‍රියසමුත්‍ථාන ආපත්තිය වේයයි දතයුතුය.
“කිසියම් මිනිසකු සමග වචනයෙන් නොබණන්නේ අන්හට ඇසෙනසේ වචනයක් නොකියන්නේය. වචනයෙන් උපන් ඇවතට පැමිණෙන්නේය. කායද්වාරයෙහි සමුත්‍ථානය වන ඇවැතට නොපැමිණෙන්නේය. මේ ප්‍රශ්නය විනයඥයන් විසින් සිතන ලදැයි කියන්නේමය.
“අන්තරායිකො” අන්තරායකර වේ. “කිස්ස ඵාසු හොති” කුමක් පිණිස පහසුවේද, යත්: “පඨමස්ස ඣානස්ස අධිගමාය” ප්‍රථමද්ධ්‍යානයාගේ අධිගමය පිණිස බොරු නොකියන ඒ මහණහුට පහසු වේ. සියලු තන්හි මේනය වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උද්දෙස වසයෙන්ද නිද්දෙස වසයෙන්ද පළමුකොට ප්‍රාතිමොක්‍ෂාද්දෙශය දක්වා වදාළ සේක.
“දෙවසිකං” දවසක් දවසක් පාසා. “චාතුද්දසෙ වා පණ්ණරසෙ වා” එක් සෘතුවක තෙවනවූද සත්වනවූද පක්‍ෂයෙහි තුදුස්වක්හි දෙවරක්. සෙසු පසළොස්වක්හි සවරක්. මේ වනාහි එක් අර්‍ත්‍ථයෙක් වේ. මේ වනාහි ප්‍රකෘති චාරිත්‍ර වශයෙන් කියන ලදී. ‘සකිං පක්‍ඛස්ස චාතුද්දසෙ වා පණ්ණරසෙ වා”යි කියූබැවින් එබඳු හෙතුවක් ඇති කල්හි යම් ඒ තුදුස්වක්හි හෝ පසළොස්වක්හි පාමොක් උදෙසීම වටියි. ‘ආවාසික භික්‍ෂූන්ට තුදුස්වක වේද, ආගන්තුක භික්‍ෂූන්ට පසළොස්වක වේද, ඉදින් ආවාසික භික්‍ෂූහු ඉතා බොහෝ වෙත්නම්, ආගන්තුක භික්‍ෂූන් විසින් ආවාසික භික්‍ෂූන්ට අනුව පැවතිය යුතුයයි කියූ බැවින්ද මේ කරුණ දතයුත්තේය.
සීමානුජානනකථා
“පඨමං නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බා” විනයධරයා විසින් “පුරත්‍ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්තං”යි විචාළ යුතුය. “පබ්බතො භන්තෙ”යි කියයුතුය. නැවත විනයධරයා විසින් “එසො පබ්බතො නිමිත්තං”යි මෙසේ කීර්තනය කටයුතුය. ‘මේ පර්‍වතය නිමිත්තක් කරමු, කරන්නෙමු, නිමිත්ත කරණලදී. නිමිත්තවේවා, වන්නේය, වේය’යි මෙසේ වනාහි කීර්තනය කිරීම නොවටියි. පාෂාණාදීන්හිද මෙම නයවේ. “පුරත්‍ථිමාය අනුදිසාය, දක්‍ඛිණාය දිසාය, දක්‍ඛිණාය අනුදිසාය, පච්ඡිමාය දිසාය, පච්ඡිමාය අනුදිසාය, උත්තරායදිසාය, උත්තරාය අනුදිසාය, කිං නිමිත්තං, උදකං භන්තෙ එතං උදකං නිමිත්තං” යන මෙහි නොසිට, නැවත “පුරත්‍ථිමාය දිසාය කිං නිමිත්තං, පබ්බතො භන්තෙ, එසො පබ්බතො නිමිත්තං”යි මෙසේ පළමුකොට කීර්තනය කළ නිමිත්ත කීර්තනය කොට තැබිය යුතුය. මෙසේ වනාහි නිමිත්තෙන් නිමිත්ත ගටන ලද්දේ වේ. මෙසේ නිමිති කීර්තතනයකොට, නැවත අනතුරුව කියන ලද කර්‍මවාක්‍යයෙහි සීමාව සම්මත කටයුත්තීය. කර්‍මවාක්‍යයාගේ අවසානයෙහි නිමිති තුළ සීමාව වන්නීය. නිමිති සීමාවෙන් පිටත වේ. එහි නිමිති වරක් කීර්තනය කරණ ලද්දාහුද, කීර්තනය කරණ ලද්දාහුම වෙත්. අන්‍ධකාර්‍ත්‍ථකථාවෙහි වනාහි තෙවරක් සීමාමණ්ඩලය සම්බන්‍ධ කරන්නහු විසින් නිමිත්ත කීර්තනය කටයුතුය’යි කියනලදී. “පබ්බතො භනෙත්ති -පෙ- උදකං භන්තෙති” මෙසේ වනාහි උපසම්පන්නයෙක් හෝ අනුපසම්පන්නයෙක් හෝ කියවා වටීමය.