විහාරානුජානනකථා
සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ – අපඤ්ඤත්තං හොතීති අනනුඤ්ඤාතං හොති. විහාරො නාම අඩ්ඪයොගාදිමුත්තකො අවසෙසාවාසො. අඩ්ඪයොගොති සුපණ්ණවඞ්කගෙහං. පාසාදොති දීඝපාසාදො. හම්මියන්ති උපරිආකාසතලෙ පතිට්ඨිතකූටාගාරො පාසාදොයෙව. ගුහාති ඉට්ඨකාගුහා සිලාගුහා දාරුගුහා පංසුගුහා. ආගතානාගතස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්සාති ආගතස්ස ච අනාගතස්ස ච චතූසු දිසාසු අප්පටිහතචාරස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස.
අනුමොදනගාථාසු – සීතං උණ්හන්ති උතුවිසභාගවසෙන වුත්තං. සිසිරෙ චාපි වුට්ඨියොති එත්ථ සිසිරොති සම්ඵුසිතකවාතො වුච්චති. වුට්ඨියොති උජුකමෙඝවුට්ඨියො එව. එතානි සබ්බානි පටිහන්තීති ඉමිනාව පදෙන යොජෙතබ්බානි.
පටිහඤ්ඤතීති විහාරෙන පටිහඤ්ඤති. ලෙණත්ථන්ති නිලීයනත්ථං. සුඛත්ථන්ති සීතාදිපරිස්සයාභාවෙන සුඛවිහාරත්ථං. ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුන්ති ඉදම්පි පදද්වයං “සුඛත්ථඤ්චා”ති ඉමිනාව පදෙන යොජෙතබ්බං. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – සුඛත්ථඤ්ච විහාරදානං, කතමං සුඛත්ථං? ඣායිතුං විපස්සිතුඤ්ච යං සුඛං, තදත්ථං. අථ වා පරපදෙනපි යොජෙතබ්බං – ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුඤ්ච විහාරදානං; ඉධ ඣායිස්සන්ති විපස්සිස්සන්තීති දදතො විහාරදානං සඞ්ඝස්ස අග්ගං බුද්ධෙන වණ්ණිතං. වුත්තඤ්හෙතං – “සො ච සබ්බදදො හොති, යො දදාති උපස්සය”න්ති (සං· නි· 1.42).
යස්මා ච අග්ගං වණ්ණිතං , “තස්මා හි පණ්ඩිතො පොසො”ති ගාථා. වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙති එත්ථ විහාරෙ පරියත්තිබහුස්සුතෙ ච පටිවෙධබහුස්සුතෙ ච වාසෙය්ය. තෙසං අන්නඤ්චාති යං තෙසං අනුච්ඡවිකං අන්නඤ්ච පානඤ්ච වත්ථානි ච මඤ්චපීඨාදිසෙනාසනානි ච, තං සබ්බං තෙසු උජුභූතෙසු අකුටිලචිත්තෙසු. දදෙය්යාති නිදහෙය්ය. තඤ්ච ඛො විප්පසන්නෙන චෙතසා න චිත්තප්පසාදං විරාධෙත්වා, එවං විප්පසන්නචිත්තස්ස හි තෙ තස්ස ධම්මං දෙසෙන්ති…පෙ… පරිනිබ්බාති අනාසවොති.
ආවිඤ්ඡනච්ඡිද්දං ආවිඤ්ඡනරජ්ජුන්ති එත්ථ රජ්ජු නාම සචෙපි දීපිනඞ්ගුට්ඨෙන කතා හොති, වට්ටතියෙව; න කාචි න වට්ටති. තීණි තාළානීති තිස්සො කුඤ්චිකායො. යන්තකං සූචිකන්ති එත්ථ යං යං ජානාති තං තං යන්තකං, තස්ස විවරණසූචිකඤ්ච කාතුං වට්ටති. වෙදිකාවාතපානං නාම චෙතියෙ වෙදිකාසදිසං. ජාලවාතපානං නාම ජාලකබද්ධං. සලාකවාතපානං නාම ථම්භකවාතපානං. චක්කලිකන්ති එත්ථ චොළකපාදපුඤ්ඡනං බන්ධිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. වාතපානභිසීති වාතපානප්පමාණෙන භිසිං කත්වා බන්ධිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. මිඩ්ඪින්ති මිඩ්ඪකං. බිදලමඤ්චකන්ති වෙත්තමඤ්චං; වෙළුවිලීවෙහි වා වීතං.
ආසන්දිකොති චතුරස්සපීඨං වුච්චති. උච්චකම්පි ආසන්දිකන්ති වචනතො එකතොභාගෙන දීඝපීඨමෙව හි අට්ඨඞ්ගුලපාදකං වට්ටති, චතුරස්සආසන්දිකො පන පමාණාතික්කන්තොපි වට්ටතීති වෙදිතබ්බො. සත්තඞ්ගො නාම තීසු දිසාසු අපස්සයං කත්වා කතමඤ්චො, අයම්පි පමාණාතික්කන්තො වට්ටති. භද්දපීඨන්ති වෙත්තමයං පීඨං වුච්චති. පීඨිකාති පිලොතිකාබද්ධපීඨමෙව. එළකපාදපීඨං නාම දාරුපට්ටිකාය උපරි පාදෙ ඨපෙත්වා භොජනඵලකං විය කතපීඨං වුච්චති. ආමලකවට්ටිකපීඨං නාම ආමලකාකාරෙන යොජිතං බහුපාදකපීඨං. ඉමානි තාව පාළියං ආගතපීඨානි. දාරුමයං පන සබ්බං පීඨං වට්ටතීති අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. කොච්ඡන්ති උසිරමයං වා මුඤ්ජපබ්බජමයං වා.