තතියවග්ගස්ස දුතියෙ ඉමිනා චාතුමහාභූතිකෙනාති ඉමිනා චතුමහාභූතමයෙන එවං භාරිකෙන ගරුකෙන සමානෙනාපි. ඔමාතීති පහොති සක්කොති, ඉදං තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අසම්භින්නපදං. කායම්පි චිත්තෙ සමොදහතීති කායං ගහෙත්වා චිත්තෙ ආරොපෙති, චිත්තසන්නිස්සිතං කරොති, චිත්තගතියා පෙසෙති. චිත්තං නාම මහග්ගතචිත්තං, චිත්තගතිගමනං ලහුකං හොති. චිත්තම්පි කායෙ සමොදහතීති චිත්තං ගහෙත්වා කායෙ ආරොපෙති, කායසන්නිස්සිතං කරොති, කායගතියා පෙසෙති, කායො නාම කරජකායො, කායගතිගමනං දන්ධං හොති. සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්චාති අභිඤ්ඤාචිත්තසහජාතසඤ්ඤා. සා හි සන්තසුඛසමන්නාගතත්තා සුඛසඤ්ඤා නාම හොති, කිලෙසදන්ධායිතත්තස්ස ච අභාවා ලහුසඤ්ඤා නාම.

අයොගුළො දිවසං සන්තත්තො ලහුතරො චෙව හොතීති සො හි ද්වීහි තීහි ජනෙහි උක්ඛිපිත්වා කම්මාරුද්ධනෙ පක්ඛිත්තොපි දිවසං පච්චමානො විවරානුපවිට්ඨෙන තෙජෙන චෙව වායෙන ච වායොසහගතො ච උස්මාසහගතො ච තෙජොසහගතො ච හුත්වා එවං ලහුකො හොති, යථා නං කම්මාරො මහාසණ්ඩාසෙන ගහෙත්වා එකතො පරිවත්තෙති උක්ඛිපති බහි නීහරති. එවං පන මුදු ච හොති කම්මනියො ච. යථා නං සො ඛණ්ඩං ඛණ්ඩං විච්ඡින්දති, කූටෙන හනන්තො දීඝචතුරස්සාදිභෙදං කරොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ විකුබ්බනිද්ධි කථිතා.

තතියෙ විවට්ටපාදකිද්ධි කථිතා, තථා චතුත්ථෙ. අපිච ද්වෙ ඵලානි ආදිං කත්වා හෙට්ඨා මිස්සකිද්ධිපාදා කථිතා, සත්තසු ඵලෙසු පුබ්බභාගා. සත්තමාදීනි චත්තාරි හෙට්ඨා කථිතනයානෙව.

එකාදසමද්වාදසමෙසු ඡ අභිඤ්ඤා කථිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

අනුරුද්ධසංයුත්තස්ස පඨමෙ ආරද්ධාති පරිපුණ්ණා. සඞ්ඛෙපතො පනෙත්ථ ඡත්තිංසාය ඨානෙසු අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතා, දුතියෙ ද්වාදසසු ඨානෙසු අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතා.

තතියෙ මහාභිඤ්ඤතන්ති ඡඅභිඤ්ඤාභාවං. හීනං ධම්මන්තිආදීසු ඉමාය පාළියා අත්ථො වෙදිතබ්බො –

“කතමෙ ධම්මා හීනා? ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා, ඉමෙ ධම්මා හීනා. කතමෙ ධම්මා මජ්ඣිමා? තීසු භූමීසු කුසලං, තීසු භූමීසු විපාකො, තීසු භූමීසු කිරියාබ්යාකතං සබ්බඤ්ච රූපං, ඉමෙ ධම්මා මජ්ඣිමා. කතමෙ ධම්මා පණීතා? චත්තාරො මග්ගා අපරියාපන්නා, චත්තාරි ච සාමඤ්ඤඵලානි නිබ්බානඤ්ච, ඉමෙ ධම්මා පණීතා”ති (ධ· ස· 1423-1425).

චතුත්ථෙ කණ්ඩකීවනෙති මහාකරමන්දවනෙ.

ඡට්ඨෙ සහස්සං ලොකන්ති ඉමිනා ථෙරස්ස සතත විහාරො දස්සිතො. ථෙරො හි පාතොව මුඛං ධොවිත්වා අතීතානාගතෙ කප්පසහස්සං අනුස්සරති. පච්චුප්පන්නෙ පන දසචක්කවාළසහස්සං එකාවජ්ජනස්ස ආපාථමාගච්ඡති. සත්තමං උත්තානමෙව.

අට්ඨමෙ සලළාගාරෙති සලළරුක්ඛමයාය පණ්ණසාලාය, සලළරුක්ඛස්ස වා ද්වාරෙ ඨිතත්තා එවංනාමකෙ අගාරෙ. ඉමස්මිං සුත්තෙ විපස්සනාය සද්ධිං විපස්සකපුග්ගලො කථිතො.

නවමෙ ආසභිං වාචන්ති අත්තනො අරහත්තභාවදීපකං උත්තමවාචං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

දුතියවග්ගෙ ඨානඤ්ච ඨානතොතිආදීහි ථෙරො දසබලඤාණං පටිජානාති. කිම්පනෙතං සාවකානං හොතීති? එකදෙසෙන හොති, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං පනෙතං නිප්පදෙසං සබ්බාකාරපරිපූරන්ති.

ඣානසංයුත්තං උත්තානත්ථමෙව.

ආනාපානසංයුත්තස්ස පඨමෙ එකධම්මොති එකො ධම්මො. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි· 1.215) ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානනිද්දෙසෙ වුත්තමෙව.

ඡට්ඨෙ භාවෙථ නොති භාවෙථ නු. කාමච්ඡන්දොති පඤ්චකාමගුණිකරාගො. අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච ධම්මෙසූති අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ද්වාදසසු ආයතනධම්මෙසු. පටිඝසඤ්ඤා සුප්පටිවිනීතාති පටිඝසම්පයුත්තසඤ්ඤා සුට්ඨු පටිවිනීතා, සමුච්ඡින්නාති අත්ථො. ඉමිනා අත්තනො අනාගාමිමග්ගං කථෙති. ඉදානි අරහත්තමග්ගස්ස විපස්සනං දස්සෙන්තො සො සතොව අස්සසිස්සාමීතිආදිමාහ.

සත්තමෙ ඉඤ්ජිතත්තං වා ඵන්දිතත්තං වාති උභයෙනපි චලනමෙව කථිතං.

අට්ඨමෙ නෙව කායොපි කිලමති න චක්ඛූනීති අඤ්ඤෙසු හි කම්මට්ඨානෙසු කම්මං කරොන්තස්ස කායොපි කිලමති, චක්ඛූනිපි විහඤ්ඤන්ති. ධාතුකම්මට්ඨානස්මිඤ්හි කම්මං කරොන්තස්ස කායො කිලමති, යන්තෙ පක්ඛිපිත්වා පීළනාකාරප්පත්තො විය හොති. කසිණකම්මට්ඨානෙ කම්මං කරොන්තස්ස චක්ඛූනි ඵන්දන්ති කිලමන්ති, නික්ඛමිත්වා පතනාකාරප්පත්තානි විය හොන්ති. ඉමස්මිං පන කම්මට්ඨානෙ කම්මං කරොන්තස්ස නෙව කායො කිලමති, න අක්ඛීනි විහඤ්ඤන්ති. තස්මා එවමාහ.