එවං පුථුජ්ජනං නිද්දිසිත්වා ඉදානි තස්ස පථවීආදීසු වත්ථූසු සබ්බසක්කායධම්මජනිතං මඤ්ඤනං දස්සෙන්තො, පථවිං පථවිතොතිආදිමාහ.

තත්ථ ලක්ඛණපථවී සසම්භාරපථවී ආරම්මණපථවී සම්මුතිපථවීති චතුබ්බිධා පථවී.

තාසු “කතමා ච, ආවුසො, අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛළං ඛරිගත”න්තිආදීසු (විභ· 173) වුත්තා ලක්ඛණපථවී.

“පථවිං ඛණෙය්ය වා ඛණාපෙය්ය වා”තිආදීසු (පාචි· 85) වුත්තා සසම්භාරපථවී.

යෙ ච කෙසාදයො වීසති කොට්ඨාසා, අයොලොහාදයො ච බාහිරා. සා හි වණ්ණාදීහි සම්භාරෙහි සද්ධිං පථවීති සසම්භාරපථවී.

“පථවීකසිණමෙකො සඤ්ජානාතී”තිආදීසු (දී· නි· 3.360) ආගතා පන ආරම්මණපථවී, නිමිත්තපථවීතිපි වුච්චති. පථවීකසිණජ්ඣානලාභී දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො ආගමනවසෙන පථවීදෙවතාති නාමං ලභති. අයං සම්මුතිපථවීති වෙදිතබ්බා. සා සබ්බාපි ඉධ ලබ්භති. තාසු යංකඤ්චි පථවිං අයං පුථුජ්ජනො පථවිතො සඤ්ජානාති, පථවීති සඤ්ජානාති, පථවීභාගෙන සඤ්ජානාති, ලොකවොහාරං ගහෙත්වා සඤ්ඤාවිපල්ලාසෙන සඤ්ජානාති පථවීති. එවං පථවීභාගං අමුඤ්චන්තොයෙව වා එතං “සත්තොති වා සත්තස්සා”ති වා ආදිනා නයෙන සඤ්ජානාති. කස්මා එවං සඤ්ජානාතීති න වත්තබ්බං. උම්මත්තකො විය හි පුථුජ්ජනො. සො යංකිඤ්චි යෙන කෙනචි ආකාරෙන ගණ්හාති. අරියානං අදස්සාවිතාදිභෙදමෙව වා එත්ථ කාරණං. යං වා පරතො “අපරිඤ්ඤාතං තස්සා”ති වදන්තෙන භගවතාව වුත්තං.

පථවිං පථවිතො සඤ්ඤත්වාති සො තං පථවිං එවං විපරීතසඤ්ඤාය සඤ්ජානිත්වා, “සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා”ති (සු· නි· 880) වචනතො අපරභාගෙ ථාමපත්තෙහි තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චෙහි ඉධ මඤ්ඤනානාමෙන වුත්තෙහි මඤ්ඤති කප්පෙති විකප්පෙති, නානප්පකාරතො අඤ්ඤථා ගණ්හාති. තෙන වුත්තං “පථවිං මඤ්ඤතී”ති.

එවං මඤ්ඤතො චස්ස තා මඤ්ඤනා ඔළාරිකනයෙන දස්සෙතුං “යා අයං කෙසා ලොමා”තිආදිනා නයෙන වීසතිභෙදා අජ්ඣත්තිකා පථවී වුත්තා. යා චායං විභඞ්ගෙ “තත්ථ කතමා බාහිරා පථවීධාතු? යං බාහිරං කක්ඛළං ඛරිගතං කක්ඛළත්තං කක්ඛළභාවො බහිද්ධා අනුපාදින්නං. සෙය්යථිදං, අයො ලොහං තිපු සීසං සජ්ඣං මුත්තා මණි වෙළුරියං සඞ්ඛො සිලා පවාළං රජතං ජාතරූපං ලොහිතඞ්කො මසාරගල්ලං තිණං කට්ඨං සක්ඛරා කඨලං භූමි පාසාණො පබ්බතො”ති (විභ· 173) එවං බාහිරා පථවී වුත්තා. යා ච අජ්ඣත්තාරම්මණත්තිකෙ නිමිත්තපථවී, තං ගහෙත්වා අයමත්ථයොජනා වුච්චති.

පථවිං මඤ්ඤතීති තීහි මඤ්ඤනාහි අහං පථවීති මඤ්ඤති, මම පථවීති මඤ්ඤති, පරො පථවීති මඤ්ඤති, පරස්ස පථවීති මඤ්ඤති, අථ වා අජ්ඣත්තිකං පථවිං තණ්හාමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති, මානමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති, දිට්ඨිමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති. කථං? අයඤ්හි කෙසාදීසු ඡන්දරාගං ජනෙති කෙසෙ අස්සාදෙති අභිනන්දති අභිවදති අජ්ඣොසාය තිට්ඨති. ලොමෙ, නඛෙ, දන්තෙ, තචං, අඤ්ඤතරං වා පන රජ්ජනීයවත්ථුං. එවං අජ්ඣත්තිකං පථවිං තණ්හාමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති. ඉති මෙ කෙසා සියුං අනාගතමද්ධානං. ඉති ලොමාතිආදිනා වා පන නයෙන තත්ථ නන්දිං සමන්නානෙති.

“ඉමිනාහං සීලෙන වා…පෙ… බ්රහ්මචරියෙන වා එවං සිනිද්ධමුදුසුඛුමනීලකෙසො භවිස්සාමී”තිආදිනා වා පන නයෙන අප්පටිලද්ධානං පටිලාභාය චිත්තං පණිදහති. එවම්පි අජ්ඣත්තිකං පථවිං තණ්හාමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති.

තථා අත්තනො කෙසාදීනං සම්පත්තිං වා විපත්තිං වා නිස්සාය මානං ජනෙති, “සෙය්යොහමස්මීති වා සදිසොහමස්මීති වා හීනොහමස්මීති වා”ති. එවං අජ්ඣත්තිකං පථවිං මානමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති.

“තං ජීවං තං සරීර”න්ති (ම· නි· 2.187) ආගතනයෙන පන කෙසං “ජීවො”ති අභිනිවිසති. එස නයො ලොමාදීසු. එවං අජ්ඣත්තිකං පථවිං දිට්ඨිමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති.

අථ වා “යා චෙව ඛො පනාවුසො, අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතු, යා ච බාහිරා පථවීධාතු, පථවීධාතුරෙවෙසා, තං නෙතං මමා”ති (ම· නි· 1.302) ඉමිස්සා පවත්තියා පච්චනීකනයෙන කෙසාදිභෙදං පථවිං එතං මම එසොහමස්මි එසො මෙ අත්තාති අභිනිවිසති. එවම්පි අජ්ඣත්තිකං පථවිං දිට්ඨිමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති. එවං තාව අජ්ඣත්තිකං පථවිං තීහි මඤ්ඤනාහි මඤ්ඤති.