විමලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
පාපමිත්තෙති ආයස්මතො විමලත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ සාධුකීළනදිවසෙසු වීතිවත්තෙසු සත්ථු සරීරං ගහෙත්වා උපාසකෙසු ඣාපනට්ඨානං ගච්ඡන්තෙසු සත්ථු ගුණෙ ආවජ්ජිත්වා පසන්නමානසො සුමනපුප්ඵෙහි පූජමකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ බාරාණසියං බ්රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විමලොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො සොමමිත්තත්ථෙරං නිස්සාය සාසනෙ පබ්බජිත්වා තෙනෙව උස්සාහිතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප· ථෙර 2.46.58-62) –
“නීහරන්තෙ සරීරම්හි, වජ්ජමානාසු භෙරිසු;
පසන්නචිත්තො සුමනො, පට්ටිපුප්ඵමපූජයිං.
“සතසහස්සිතො කප්පෙ, යං පුප්ඵමභිපූජයිං;
දුග්ගතිං නාභිජානාමි, දෙහපූජායිදං ඵලං.
“කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන”න්ති.
අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො සහායස්ස භික්ඛුස්ස ඔවාදං දෙන්තො –
“පාපමිත්තෙ විවජ්ජෙත්වා, භජෙය්යුත්තමපුග්ගලං;
ඔවාදෙ චස්ස තිට්ඨෙය්ය, පත්ථෙන්තො අචලං සුඛං.
“පරිත්තං දාරුමාරුය්හ, යථා සීදෙ මහණ්ණවෙ;
එවං කුසීතමාගම්ම, සාධුජීවීපි සීදති;
තස්මා තං පරිවජ්ජෙය්ය, කුසීතං හීනවීරියං.
“පවිවිත්තෙහි අරියෙහි, පහිතත්තෙහි ඣායිභි;
නිච්චං ආරද්ධවීරියෙහි, පණ්ඩිතෙහි සහාවසෙ”ති. –
තිස්සො ගාථා අභාසි.
තත්ථ පාපමිත්තෙති අකල්යාණමිත්තෙ අසප්පුරිසෙ හීනවීරියෙ. විවජ්ජෙත්වාති තං අභජනවසෙන දූරතො වජ්ජෙත්වා. භජෙය්යුත්තමපුග්ගලන්ති සප්පුරිසං පණ්ඩිතං කල්යාණමිත්තං ඔවාදානුසාසනීගහණවසෙන සෙවෙය්ය. ඔවාදෙ චස්ස තිට්ඨෙය්යාති අස්ස කල්යාණමිත්තස්ස ඔවාදෙ අනුසිට්ඨියං යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජනවසෙන තිට්ඨෙය්ය. පත්ථෙන්තොති ආකඞ්ඛන්තො. අචලං සුඛන්ති නිබ්බානසුඛං ඵලසුඛඤ්ච. තම්පි හි අකුප්පභාවතො “අචල”න්ති වුච්චති. සෙසං වුත්තත්ථමෙව.
විමලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
තිකනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
පඨමො භාගො නිට්ඨිතො.
ථෙරගාථා-අට්ඨකථා
(දුතියො භාගො)
4. චතුක්කනිපාතො
නාගසමාලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
අලඞ්කතාතිආදිකා ආයස්මතො නාගසමාලත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො ගිම්හසමයෙ සූරියාතපසන්තත්තාය භූමියා ගච්ඡන්තං සත්ථාරං දිස්වා පසන්නමානසො ඡත්තං අදාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සක්යරාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා නාගසමාලොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො ඤාතිසමාගමෙ පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා කිඤ්චි කාලං භගවතො උපට්ඨාකො අහොසි. සො එකදිවසං නගරං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො අලඞ්කතපටියත්තං අඤ්ඤතරං නච්චකිං මහාපථෙ තූරියෙසු වජ්ජන්තෙසු නච්චන්තිං දිස්වා, “අයං චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙන කරජකායස්ස තථා තථා පරිවත්ති, අහො අනිච්චා සඞ්ඛාරා”ති ඛයවයං පට්ඨපෙත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප· ථෙර 2.46.37-48) –
“අඞ්ගාරජාතා පථවී, කුක්කුළානුගතා මහී;
පදුමුත්තරො භගවා, අබ්භොකාසම්හි චඞ්කමි.
“පණ්ඩරං ඡත්තමාදාය, අද්ධානං පටිපජ්ජහං;
තත්ථ දිස්වාන සම්බුද්ධං, විත්ති මෙ උපපජ්ජථ.
“මරීචියොත්ථටා භූමි, අඞ්ගාරාව මහී අයං;
උපහන්ති මහාවාතා, සරීරස්සාසුඛෙපනා.
“සීතං උණ්හං විහනන්තං, වාතාතපනිවාරණං;
පටිග්ගණ්හ ඉමං ඡත්තං, ඵස්සයිස්සාමි නිබ්බුතිං.
“අනුකම්පකො කාරුණිකො, පදුමුත්තරො මහායසො;
මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, පටිග්ගණ්හි තදා ජිනො.
“තිංසකප්පානි දෙවින්දො, දෙවරජ්ජමකාරයිං;
සතානං පඤ්චක්ඛත්තුඤ්ච, චක්කවත්තී අහොසහං.
“පදෙසරජ්ජං විපුලං, ගණනාතො අසඞ්ඛියං;
අනුභොමි සකං කම්මං, පුබ්බෙ සුකතමත්තනො.
“අයං මෙ පච්ඡිමා ජාති, චරිමො වත්තතෙ භවො;
අජ්ජාපි සෙතච්ඡත්තං මෙ, සබ්බකාලං ධරීයති.
“සතසහස්සිතො කප්පෙ, යං ඡත්තමදදිං තදා;
දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඡත්තදානස්සිදං ඵලං.
“කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන”න්ති.
අරහත්තං පන පත්වා –