උපාලිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
සද්ධාය අභිනික්ඛම්මාති ආයස්මතො උපාලිත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලඝරෙ නිබ්බත්තො එකදිවසං සත්ථු ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කප්පකගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, උපාලීතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො අනුරුද්ධාදීනං ඡන්නං ඛත්තියානං පසාදකො හුත්වා තථාගතෙ අනුපියම්බවනෙ විහරන්තෙ පබ්බජනත්ථාය නික්ඛමන්තෙහි ඡහි ඛත්තියෙහි සද්ධිං නික්ඛමිත්වා පබ්බජි. තස්ස පබ්බජ්ජාවිධානං පාළියං ආගතමෙව (චූළව· 330).
සො පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නො සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා “මය්හං, භන්තෙ, අරඤ්ඤවාසං අනුජානාථා”ති ආහ. භික්ඛු තව අරඤ්ඤෙ වසන්තස්ස එකමෙව ධුරං වඩ්ඪිස්සති, අම්හාකං පන සන්තිකෙ වසන්තස්ස ගන්ථධුරඤ්ච විපස්සනාධුරඤ්ච පරිපූරෙස්සතීති. ථෙරො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප· ථෙර 1.1.441-595) –
“නගරෙ හංසවතියා, සුජාතො නාම බ්රාහ්මණො;
අසීතිකොටිනිචයො, පහූතධනධඤ්ඤවා.
අසීතිකොටිනිචයො, පහූතධනධඤ්ඤවා.
“අජ්ඣායකො මන්තධරො, තිණ්ණං වෙදාන පාරගූ;
ලක්ඛණෙ ඉතිහාසෙ ච, සධම්මෙ පාරමිං ගතො.
ලක්ඛණෙ ඉතිහාසෙ ච, සධම්මෙ පාරමිං ගතො.
“පරිබ්බාජා එකසිඛා, ගොතමා බුද්ධසාවකා;
චරකා තාපසා චෙව, චරන්ති මහියා තදා.
චරකා තාපසා චෙව, චරන්ති මහියා තදා.
“තෙපි මං පරිවාරෙන්ති, බ්රාහ්මණො විස්සුතො ඉති;
බහුජ්ජනො මං පූජෙති, නාහං පූජෙමි කිඤ්චනං.
බහුජ්ජනො මං පූජෙති, නාහං පූජෙමි කිඤ්චනං.
“පූජාරහං න පස්සාමි, මානත්ථද්ධො අහං තදා;
බුද්ධොති වචනං නත්ථි, තාව නුප්පජ්ජතෙ ජිනො.
බුද්ධොති වචනං නත්ථි, තාව නුප්පජ්ජතෙ ජිනො.
“අච්චයෙන අහොරත්තං, පදුමුත්තරනාමකො;
සබ්බං තමං විනොදෙත්වා, ලොකෙ උප්පජ්ජි චක්ඛුමා.
සබ්බං තමං විනොදෙත්වා, ලොකෙ උප්පජ්ජි චක්ඛුමා.
“විත්ථාරිකෙ බාහුජඤ්ඤෙ, පුථුභූතෙ ච සාසනෙ;
උපාගමි තදා බුද්ධො, නගරං හංසසව්හයං.
උපාගමි තදා බුද්ධො, නගරං හංසසව්හයං.
“පිතු අත්ථාය සො බුද්ධො, ධම්මං දෙසෙසි චක්ඛුමා;
තෙන කාලෙන පරිසා, සමන්තා යොජනං තදා.
තෙන කාලෙන පරිසා, සමන්තා යොජනං තදා.
“සම්මතො මනුජානං සො, සුනන්දො නාම තාපසො;
යාවතා බුද්ධපරිසා, පුප්ඵෙහච්ඡාදයී තදා.
යාවතා බුද්ධපරිසා, පුප්ඵෙහච්ඡාදයී තදා.
“චතුසච්චං පකාසෙන්තෙ, සෙට්ඨෙ ච පුප්ඵමණ්ඩපෙ;
කොටිසතසහස්සානං, ධම්මාභිසමයො අහු.
කොටිසතසහස්සානං, ධම්මාභිසමයො අහු.
“සත්තරත්තින්දිවං බුද්ධො, වස්සෙත්වා ධම්මවුට්ඨියො;
අට්ඨමෙ දිවසෙ පත්තෙ, සුනන්දං කිත්තයී ජිනො.
අට්ඨමෙ දිවසෙ පත්තෙ, සුනන්දං කිත්තයී ජිනො.
“දෙවලොකෙ මනුස්සෙ වා, සංසරන්තො අයං භවෙ;
සබ්බෙසං පවරො හුත්වා, භවෙසු සංසරිස්සති.
සබ්බෙසං පවරො හුත්වා, භවෙසු සංසරිස්සති.
“කප්පසතසහස්සම්හි, ඔක්කාකකුලසම්භවො;
ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.
ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.
“තස්ස ධම්මෙසු දායාදො, ඔරසො ධම්මනිම්මිතො;
මන්තාණිපුත්තො පුණ්ණොති, හෙස්සති සත්ථු සාවකො.
මන්තාණිපුත්තො පුණ්ණොති, හෙස්සති සත්ථු සාවකො.
“එවං කිත්තයි සම්බුද්ධො, සුනන්දං තාපසං තදා;
හාසයන්තො ජනං සබ්බං, දස්සයන්තො සකං බලං.
හාසයන්තො ජනං සබ්බං, දස්සයන්තො සකං බලං.
“කතඤ්ජලී නමස්සන්ති, සුනන්දං තාපසං ජනා;
බුද්ධෙ කාරං කරිත්වාන, සොධෙසි ගතිමත්තනො.
බුද්ධෙ කාරං කරිත්වාන, සොධෙසි ගතිමත්තනො.
“තත්ථ මෙ අහු සඞ්කප්පො, සුත්වාන මුනිනො වචං;
අහම්පි කාරං කස්සාමි, යථා පස්සාමි ගොතමං.
අහම්පි කාරං කස්සාමි, යථා පස්සාමි ගොතමං.
“එවාහං චින්තයිත්වාන, කිරියං චින්තයිං මම;
ක්යාහං කම්මං ආචරාමි, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙ අනුත්තරෙ.
ක්යාහං කම්මං ආචරාමි, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙ අනුත්තරෙ.
“අයඤ්ච පාඨිකො භික්ඛු, සබ්බපාඨිස්ස සාසනෙ;
විනයෙ අග්ගනික්ඛිත්තො, තං ඨානං පත්ථයෙ අහං.
විනයෙ අග්ගනික්ඛිත්තො, තං ඨානං පත්ථයෙ අහං.
“ඉදං මෙ අමිතං භොගං, අක්ඛොභං සාගරූපමං;
තෙන භොගෙන බුද්ධස්ස, ආරාමං මාපයෙ අහං.
තෙන භොගෙන බුද්ධස්ස, ආරාමං මාපයෙ අහං.
“සොභනං නාම ආරාමං, නගරස්ස පුරත්ථතො;
කිණිත්වා සතසහස්සෙන, සඞ්ඝාරාමං අමාපයිං.
කිණිත්වා සතසහස්සෙන, සඞ්ඝාරාමං අමාපයිං.
“කූටාගාරෙ ච පාසාදෙ, මණ්ඩපෙ හම්මියෙ ගුහා;
චඞ්කමෙ සුකතෙ කත්වා, සඞ්ඝාරාමං අමාපයිං.
චඞ්කමෙ සුකතෙ කත්වා, සඞ්ඝාරාමං අමාපයිං.
“ජන්තාඝරං අග්ගිසාලං, අථො උදකමාළකං;
න්හානඝරං මාපයිත්වා, භික්ඛුසඞ්ඝස්සදාසහං.
න්හානඝරං මාපයිත්වා, භික්ඛුසඞ්ඝස්සදාසහං.
“ආසන්දියො පීඨකෙ ච, පරිභොගෙ ච භාජනෙ;
ආරාමිකඤ්ච භෙසජ්ජං, සබ්බමෙතං අදාසහං.
ආරාමිකඤ්ච භෙසජ්ජං, සබ්බමෙතං අදාසහං.
“ආරක්ඛං පට්ඨපෙත්වාන, පාකාරං කාරයිං දළ්හං;
මා නං කොචි විහෙඨෙසි, සන්තචිත්තාන තාදිනං.
මා නං කොචි විහෙඨෙසි, සන්තචිත්තාන තාදිනං.
“සතසහස්සෙනාවාසං, සඞ්ඝාරාමෙ අමාපයිං;
වෙපුල්ලං තං මාපයිත්වා, සම්බුද්ධං උපනාමයිං.
වෙපුල්ලං තං මාපයිත්වා, සම්බුද්ධං උපනාමයිං.