උපවානත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
අරහං සුගතොති ආයස්මතො උපවාණත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ දලිද්දකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො භගවති පරිනිබ්බුතෙ තස්ස ධාතුං ගහෙත්වා මනුස්සදෙවනාගගරුළකුම්භණ්ඩයක්ඛගන්ධබ්බෙහි සත්තරතනමයෙ සත්තයොජනිකෙ ථූපෙ කතෙ තත්ථ සුධොතං අත්තනො උත්තරාසඞ්ගං වෙළග්ගෙ ආබන්ධිත්වා ධජං කත්වා පූජං අකාසි. තං ගහෙත්වා අභිසම්මතකො නාම යක්ඛසෙනාපති දෙවෙහි චෙතියපූජාරක්ඛණත්ථං ඨපිතො අදිස්සමානකායො ආකාසෙ ධාරෙන්තො චෙතියං තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං අකාසි. සො තං දිස්වා භිය්යොසොමත්තාය පසන්නමානසො අහොසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා උපවාණොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො ජෙතවනපටිග්ගහණෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො අරහත්තං පත්වා ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප· ථෙර 2.56.122-178) –
“පදුමුත්තරො නාම ජිනො, සබ්බධම්මාන පාරගූ;
ජලිත්වා අග්ගික්ඛන්ධොව, සම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො.
ජලිත්වා අග්ගික්ඛන්ධොව, සම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො.
“මහාජනා සමාගම්ම, පූජයිත්වා තථාගතං;
චිත්තං කත්වාන සුගතං, සරීරං අභිරොපයුං.
චිත්තං කත්වාන සුගතං, සරීරං අභිරොපයුං.
“සරීරකිච්චං කත්වාන, ධාතුං තත්ථ සමානයුං;
සදෙවමනුස්සා සබ්බෙ, බුද්ධථූපං අකංසු තෙ.
සදෙවමනුස්සා සබ්බෙ, බුද්ධථූපං අකංසු තෙ.
“පඨමා කඤ්චනමයා, දුතියා ච මණිමයා;
තතියා රූපියමයා, චතුත්ථී ඵලිකාමයා.
තතියා රූපියමයා, චතුත්ථී ඵලිකාමයා.
“තත්ථ පඤ්චමිකා චෙව, ලොහිතඞ්කමයා අහු;
ඡට්ඨා මසාරගල්ලස්ස, සබ්බං රතනමයූපරි.
ඡට්ඨා මසාරගල්ලස්ස, සබ්බං රතනමයූපරි.
“ජඞ්ඝා මණිමයා ආසි, වෙදිකා රතනාමයා;
සබ්බසොණ්ණමයො ථූපො, උද්ධං යොජනමුග්ගතො.
සබ්බසොණ්ණමයො ථූපො, උද්ධං යොජනමුග්ගතො.
“දෙවා තත්ථ සමාගන්ත්වා, එකතො මන්තයුං තදා;
මයම්පි ථූපං කස්සාම, ලොකනාථස්ස තාදිනො.
මයම්පි ථූපං කස්සාම, ලොකනාථස්ස තාදිනො.
“ධාතු ආවෙණිකා නත්ථි, සරීරං එකපිණ්ඩිතං;
ඉමම්හි බුද්ධථූපම්හි, කස්සාම කඤ්චුකං මයං.
ඉමම්හි බුද්ධථූපම්හි, කස්සාම කඤ්චුකං මයං.
“දෙවා සත්තහි රත්නෙහි, අඤ්ඤං වඩ්ඪෙසුං යොජනං;
ථූපො ද්වියොජනුබ්බෙධො, තිමිරං බ්යපහන්ති සො.
ථූපො ද්වියොජනුබ්බෙධො, තිමිරං බ්යපහන්ති සො.
“නාගා තත්ථ සමාගන්ත්වා, එකතො මන්තයුං තදා;
මනුස්සා චෙව දෙවා ච, බුද්ධථූපං අකංසු තෙ.
මනුස්සා චෙව දෙවා ච, බුද්ධථූපං අකංසු තෙ.
“මා නො පමත්තා අස්සුම්හ, අප්පමත්තා සදෙවකා;
මයම්පි ථූපං කස්සාම, ලොකනාථස්ස තාදිනො.
මයම්පි ථූපං කස්සාම, ලොකනාථස්ස තාදිනො.
“ඉන්දනීලං මහානීලං, අථො ජොතිරසං මණිං;
එකතො සන්නිපාතෙත්වා, බුද්ධථූපං අඡාදයුං.
එකතො සන්නිපාතෙත්වා, බුද්ධථූපං අඡාදයුං.
“සබ්බං මණිමයං ආසි, යාවතා බුද්ධචෙතියං;
තියොජනසමුබ්බෙධං, ආලොකකරණං තදා.
තියොජනසමුබ්බෙධං, ආලොකකරණං තදා.
“ගරුළා ච සමාගන්ත්වා, එකතො මන්තයුං තදා;
මනුස්සා දෙවනාගා ච, බුද්ධපූජං අකංසු තෙ.
මනුස්සා දෙවනාගා ච, බුද්ධපූජං අකංසු තෙ.
“මා නො පමත්තා අස්සුම්හ, අප්පමත්තා සදෙවකා;
මයම්පි ථූපං කස්සාම, ලොකනාථස්ස තාදිනො.
මයම්පි ථූපං කස්සාම, ලොකනාථස්ස තාදිනො.
“සබ්බං මණිමයං ථූපං, අකරුං තෙ ච කඤ්චුකං;
යොජනං තෙපි වඩ්ඪෙසුං, ආයතං බුද්ධචෙතියං.
යොජනං තෙපි වඩ්ඪෙසුං, ආයතං බුද්ධචෙතියං.
“චතුයොජනමුබ්බෙධො, බුද්ධථූපො විරොචති;
ඔභාසෙති දිසා සබ්බා, සතරංසීව උග්ගතො.
ඔභාසෙති දිසා සබ්බා, සතරංසීව උග්ගතො.
“කුම්භණ්ඩා ච සමාගන්ත්වා, එකතො මන්තයුං තදා;
මනුස්සා චෙව දෙවා ච, නාගා ච ගරුළා තථා.
මනුස්සා චෙව දෙවා ච, නාගා ච ගරුළා තථා.
“පච්චෙකං බුද්ධසෙට්ඨස්ස, අකංසු ථූපමුත්තමං;
මා නො පමත්තා අස්සුම්හ, අප්පමත්තා සදෙවකා.
මා නො පමත්තා අස්සුම්හ, අප්පමත්තා සදෙවකා.
“මයම්පි ථූපං කස්සාම, ලොකනාථස්ස තාදිනො;
රතනෙහි ඡාදෙස්සාම, ආයතං බුද්ධචෙතියං.
රතනෙහි ඡාදෙස්සාම, ආයතං බුද්ධචෙතියං.