තෙලකානිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
චිරරත්තං වතාතාපීතිආදිකා ආයස්මතො තෙලකානිත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං කුසලං උපචිනිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සත්ථු අභිජාතිතො පුරෙතරංයෙව සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්මිං බ්රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා තෙලකානීති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො හෙතුසම්පන්නතාය කාමෙ ජිගුච්ඡන්තො ඝරාවාසං පහාය පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා විවට්ටජ්ඣාසයො “කො සො පාරඞ්ගතො ලොකෙ”තිආදිනා විමොක්ඛපරියෙසනං චරමානො තෙ තෙ සමණබ්රාහ්මණෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡති, තෙ න සම්පායන්ති. සො තෙන අනාරාධිතචිත්තො විචරති. අථ අම්හාකං භගවති ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ ලොකහිතං කරොන්තෙ එකදිවසං සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාති. සො එකදිවසං භික්ඛූහි සද්ධිං නිසින්නො අත්තනා අධිගතවිසෙසං පච්චවෙක්ඛිත්වා තදනුසාරෙන අත්තනො පටිපත්තිං අනුස්සරිත්වා තං සබ්බං භික්ඛූනං ආචික්ඛන්තො –
“චිරරත්තං වතාතාපී, ධම්මං අනුවිචින්තයං;
සමං චිත්තස්ස නාලත්ථං, පුච්ඡං සමණබ්රාහ්මණෙ.
“කො සො පාරඞ්ගතො ලොකෙ, කො පත්තො අමතොගධං;
කස්ස ධම්මං පටිච්ඡාමි, පරමත්ථවිජානනං.
“අන්තොවඞ්කගතො ආසි, මච්ඡොව ඝසමාමිසං;
බද්ධො මහින්දපාසෙන, වෙපචිත්යසුරො යථා.
“අඤ්ඡාමි නං න මුඤ්චාමි, අස්මා සොකපරිද්දවා;
කො මෙ බන්ධං මුඤ්චං ලොකෙ, සම්බොධිං වෙදයිස්සති.
“සමණං බ්රාහ්මණං වා කං, ආදිසන්තං පභඞ්ගුනං;
කස්ස ධම්මං පටිච්ඡාමි, ජරාමච්චුපවාහනං.
“විචිකිච්ඡාකඞ්ඛාගන්ථිතං, සාරම්භබලසඤ්ඤුතං;
කොධප්පත්තමනත්ථද්ධං, අභිජප්පප්පදාරණං.
“තණ්හාධනුසමුට්ඨානං, ද්වෙ ච පන්නරසායුතං;
පස්ස ඔරසිකං බාළ්හං, භෙත්වාන යදි තිට්ඨති.
“අනුදිට්ඨීනං අප්පහානං, සඞ්කප්පපරතෙජිතං;
තෙන විද්ධො පවෙධාමි, පත්තංව මාලුතෙරිතං.
“අජ්ඣත්තං මෙ සමුට්ඨාය, ඛිප්පං පච්චති මාමකං;
ඡඵස්සායතනී කායො, යත්ථ සරති සබ්බදා.
“තං න පස්සාමි තෙකිච්ඡං, යො මෙතං සල්ලමුද්ධරෙ;
නානාරජ්ජෙන සත්ථෙන, නාඤ්ඤෙන විචිකිච්ඡිතං.
“කො මෙ අසත්ථො අවණො, සල්ලමබ්භන්තරපස්සයං;
අහිංසං සබ්බගත්තානි, සල්ලං මෙ උද්ධරිස්සති.
“ධම්මප්පති හි සො සෙට්ඨො, විසදොසප්පවාහකො;
ගම්භීරෙ පතිතස්ස මෙ, ථලං පාණිඤ්ච දස්සයෙ.
“රහදෙහමස්මි ඔගාළ්හො, අහාරියරජමත්තිකෙ;
මායාඋසූයසාරම්භ, ථිනමිද්ධමපත්ථටෙ.
“උද්ධච්චමෙඝථනිතං, සංයොජනවලාහකං;
වාහා වහන්ති කුද්දිට්ඨිං, සඞ්කප්පා රාගනිස්සිතා.
“සවන්ති සබ්බධි සොතා, ලතා උබ්භිජ්ජ තිට්ඨති;
තෙ සොතෙ කො නිවාරෙය්ය, තං ලතං කො හි ඡෙච්ඡති.
“වෙලං කරොථ භද්දන්තෙ, සොතානං සන්නිවාරණං;
මා තෙ මනොමයො සොතා, රුක්ඛංව සහසා ලුවෙ.
“එවං මෙ භයජාතස්ස, අපාරා පාරමෙසතො;
තාණො පඤ්ඤාවුධො සත්ථා, ඉසිසඞ්ඝනිසෙවිතො.
“සොපානං සුගතං සුද්ධං, ධම්මසාරමයං දළ්හං;
පාදාසි වුය්හමානස්ස, මා භායීති ච මබ්රවි.
“සතිපට්ඨානපාසාදං, ආරුය්හ පච්චවෙක්ඛිසං;
යං තං පුබ්බෙ අමඤ්ඤිස්සං, සක්කායාභිරතං පජං.
“යදා ච මග්ගමද්දක්ඛිං, නාවාය අභිරූහනං;
අනධිට්ඨාය අත්තානං, තිත්ථමද්දක්ඛිමුත්තමං.
“සල්ලං අත්තසමුට්ඨානං, භවනෙත්තිප්පභාවිතං;
එතෙසං අප්පවත්තාය, දෙසෙසි මග්ගමුත්තමං.
“දීඝරත්තානුසයිතං , චිරරත්තමධිට්ඨිතං;
බුද්ධො මෙපානුදී ගන්ථං, විසදොසප්පවාහනො”ති. –
ඉමා ගාථා අභාසි;
තත්ථ චිරරත්තං වතාති චිරකාලං වත. ආතාපීති වීරියවා විමොක්ඛධම්මපරියෙසනෙ ආරද්ධවීරියො. ධම්මං අනුවිචින්තයන්ති “කීදිසො නු ඛො විමොක්ඛධම්මො, කථං වා අධිගන්තබ්බො”ති විමුත්තිධම්මං අනුවිචිනන්තො ගවෙසන්තො. සමං චිත්තස්ස නාලත්ථං, පුච්ඡං සමණබ්රාහ්මණෙති තෙ තෙ නානාතිත්ථියෙ සමණබ්රාහ්මණෙ විමුත්තිධම්මං පුච්ඡන්තො පකතියා අනුපසන්තසභාවස්ස චිත්තස්ස සමං වූපසමභූතං වට්ටදුක්ඛවිස්සරණං අරියධම්මං නාලත්ථං නාධිගච්ඡන්ති අත්ථො.
කො සො පාරඞ්ගතොතිආදි පුච්ඡිතාකාරදස්සනං. තත්ථ කො සො පාරඞ්ගතො ලොකෙති ඉමස්මිං ලොකෙ තිත්ථකාරපටිඤ්ඤෙසු සමණබ්රාහ්මණෙසු කො නු ඛො සො සංසාරස්ස පාරං නිබ්බානං උපගතො. කො පත්තො අමතොගධන්ති නිබ්බානපතිට්ඨං විමොක්ඛමග්ගං කො පත්තො අධිගතොති අත්ථො. කස්ස ධම්මං පටිච්ඡාමීති කස්ස සමණස්ස වා බ්රාහ්මණස්ස වා ඔවාදධම්මං පටිග්ගණ්හාමි පටිපජ්ජාමි. පරමත්ථවිජානනන්ති පරමත්ථස්ස විජානනං, අවිපරීතප්පවත්තිනිවත්තියො පවෙදෙන්තන්ති අත්ථො.