චුතා පතන්තීති ආයස්මතො පක්ඛත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි කරොන්තො ඉතො එකනවුතෙ කප්පෙ යක්ඛසෙනාපති හුත්වා විපස්සිං භගවන්තං දිස්වා පසන්නමානසො දිබ්බවත්ථෙන පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සක්කෙසු දෙවදහනිගමෙ සාකියරාජකුලෙ නිබ්බත්ති, “සම්මොදකුමාරො”තිස්ස නාමං අහොසි. අථස්ස දහරකාලෙ වාතරොගෙන පාදා න වහිංසු. සො කතිපයං කාලං පීඨසප්පී විය විචරි. තෙනස්ස පක්ඛොති සමඤ්ඤා ජාතා. පච්ඡා අරොගකාලෙපි තථෙව නං සඤ්ජානන්ති, සො භගවතො ඤාතිසමාගමෙ පාටිහාරියං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා කතපුබ්බකිච්චො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ විහරති. අථෙකදිවසං ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිතුං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. තස්මිඤ්ච සමයෙ අඤ්ඤතරො කුලලො මංසපෙසිං ආදාය ආකාසෙන ගච්ඡති, තං බහූ කුලලා අනුපතිත්වා පාතෙසුං. පාතිතං මංසපෙසිං එකො කුලලො අග්ගහෙසි. තං අඤ්ඤො අච්ඡින්දිත්වා ගණ්හි, තං දිස්වා ථෙරො “යථායං මංසපෙසි, එවං කාමා නාම බහුසාධාරණා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා”ති – කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං පච්චවෙක්ඛිත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා “අනිච්ච”න්තිආදිනා මනසිකරොන්තො පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො දිවාට්ඨානෙ නිසීදිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප· ථෙර 1.12.1-10) –

අරහත්තං පන පත්වා යදෙව සංවෙගවත්ථුං අඞ්කුසං කත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අඤ්ඤා අධිගතා, තස්ස සංකිත්තනමුඛෙන අඤ්ඤං බ්යාකරොන්තො “චුතා පතන්තී”ති ගාථං අභාසි.

තත්ථ චුතාති භට්ඨා. පතන්තීති අනුපතන්ති. පතිතාති චවනවසෙන භූමියං පතිතා, ආකාසෙ වා සම්පතනවසෙන පතිතා. ගිද්ධාති ගෙධං ආපන්නා . පුනරාගතාති පුනදෙව උපගතා. ච-සද්දො සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බො. ඉදං වුත්තං හොති – පතන්ති අනුපතන්ති ච ඉධ කුලලා, ඉතරස්ස මුඛතො චුතා ච මංසපෙසි, චුතා පන සා භූමියං පතිතා ච, ගිද්ධා ගෙධං ආපන්නා සබ්බෙව කුලලා පුනරාගතා. යථා චිමෙ කුලලා, එවං සංසාරෙ පරිබ්භමන්තා සත්තා යෙ කුසලධම්මතො චුතා, තෙ පතන්ති නිරයාදීසු, එවං පතිතා ච, සම්පත්තිභවෙ ඨිතා තත්ථ කාමසුඛානුයොගවසෙන කාමභවෙ රූපාරූපභවෙසු ච භවනිකන්තිවසෙන ගිද්ධා ච පුනරාගතා භවතො අපරිමුත්තත්තා තෙන තෙන භවගාමිනා කම්මෙන තං තං භවසඤ්ඤිතං දුක්ඛං ආගතා එව, එවංභූතා ඉමෙ සත්තා. මයා පන කතං කිච්චං පරිඤ්ඤාදිභෙදං සොළසවිධම්පි කිච්චං කතං, න දානි තං කාතබ්බං අත්ථි. රතං රම්මං රමිතබ්බං අරියෙහි සබ්බසඞ්ඛතවිනිස්සටං නිබ්බානං රතං අභිරතං රම්මං. තෙන ච සුඛෙනන්වාගතං සුඛං ඵලසමාපත්තිසුඛෙන අනුආගතං උපගතං අච්චන්තසුඛං නිබ්බානං, සුඛෙන වා සුඛාපටිපදාභූතෙන විපස්සනාසුඛෙන මග්ගසුඛෙන ච අන්වාගතං ඵලසුඛං නිබ්බානසුඛඤ්චාති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

දුමව්හයාය උප්පන්නොති විමලකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො ඉතො එකනවුතෙ කප්පෙ විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ විභවසම්පන්නෙ කුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං විපස්සිං භගවන්තං මහතියා පරිසාය පරිවුතං ධම්මං දෙසෙන්තං දිස්වා පසන්නමානසො චතූහි සුවණ්ණපුප්ඵෙහි පූජෙසි. භගවා තස්ස පසාදසංවඩ්ඪනත්ථං තථාරූපං ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛාරෙසි, යථා සුවණ්ණාභා සකලං තං පදෙසං ඔත්ථරති. තං දිස්වා භිය්යොසොමත්තාය පසන්නමානසො හුත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා තං නිමිත්තං ගහෙත්වා අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා බුද්ධාරම්මණං පීතිං අවිජහන්තො කෙනචි රොගෙන කාලං කත්වා තුසිතෙසු උපපන්නො අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජානං බිම්බිසාරං පටිච්ච අම්බපාලියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. රාජා හි බිම්බිසාරො තරුණකාලෙ අම්බපාලියා රූපසම්පත්තිං සුත්වා සඤ්ජාතාභිලාසො කතිපයමනුස්සපරිවාරො අඤ්ඤාතකවෙසෙන වෙසාලිං ගන්ත්වා එකරත්තිං තාය සංවාසං කප්පෙසි. තදා අයං තස්සා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. සා ච ගබ්භස්ස පතිට්ඨිතභාවං තස්ස ආරොචෙසි. රාජාපි අත්තානං ජානාපෙත්වා දාතබ්බයුත්තකං දත්වා පක්කාමි. සා ගබ්භස්ස පරිපාකමන්වාය පුත්තං විජායි, “විමලො”තිස්ස නාමං අහොසි, පච්ඡා විමලකොණ්ඩඤ්ඤොති පඤ්ඤායිත්ථ. සො වයප්පත්තො භගවතො වෙසාලිගමනෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා පසන්නමානසො පබ්බජිත්වා කතපුබ්බකිච්චො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප· ථෙර 1.12.40-48) –