පුන ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තමෙව පුබ්බඞ්ගමං කත්වා කථිතාය ධම්මචක්කකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ දුක්ඛවත්ථුකාති එකාභිසමයවසෙන දුක්ඛං වත්ථු එතෙසන්ති දුක්ඛවත්ථුකා. තදෙව දුක්ඛං විසෙසෙත්වා සච්චවත්ථුකාතිආදිමාහ. තත්ථ සච්චං ආරම්මණං උපත්ථම්භො එතෙසන්ති සච්චාරම්මණා. සච්චං ගොචරො විසයො එතෙසන්ති සච්චගොචරා. සච්චසඞ්ගහිතාති මග්ගසච්චෙන සඞ්ගහිතා. සච්චපරියාපන්නාති මග්ගසච්චායත්තා. සච්චෙ සමුදාගතාති දුක්ඛපරිජානනෙන දුක්ඛසච්චෙ සමුප්පන්නා. තථා තත්ථෙව ඨිතා පතිට්ඨිතා ච.

ඉදානි “පවත්තිතෙ ච භගවතා ධම්මචක්කෙ”ති වුත්තං ධම්මචක්කං නිද්දිසිතුකාමො ධම්මචක්කන්තිආදිමාහ. තත්ථ දුවිධං ධම්මචක්කං පටිවෙධධම්මචක්කං දෙසනාධම්මචක්කඤ්ච. පටිවෙධධම්මචක්කං බොධිපල්ලඞ්කෙ, දෙසනාධම්මචක්කං ඉසිපතනෙ. ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති පටිවෙධධම්මචක්කං වුත්තං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති දෙසනාධම්මචක්කං. කථං? භගවා හි බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො මග්ගක්ඛණෙ ඉන්ද්රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගාදිභෙදං ධම්මඤ්ච පවත්තෙති, සොයෙව ච ධම්මො කිලෙසසත්තුඝාතාය පවත්තනතො පහරණචක්කං වියාති චක්කඤ්ච. ධම්මං පවත්තෙන්තොයෙව භගවා තං චක්කං පවත්තෙති නාම. එතෙන ධම්මොයෙව චක්කන්ති කම්මධාරයසමාසතා වුත්තා හොති. ඉසිපතනෙ නිසින්නො භගවා ධම්මදෙසනක්ඛණෙ වෙනෙය්යසන්තානෙ කිලෙසසත්තුඝාතාය පවත්තනතො පහරණචක්කසදිසං දෙසනාචක්කඤ්ච පවත්තෙති, වෙනෙය්යසන්තානෙ ඉන්ද්රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගාදිභෙදං ධම්මචක්කඤ්ච පවත්තෙති. එතෙන ධම්මො ච චක්කඤ්ච ධම්මචක්කන්ති ද්වන්දසමාසතා වුත්තා හොති. යස්මා පන පවත්තකෙ සති පවත්තනා නාම හොති, තස්මා සබ්බත්ථාපි “පවත්තෙතී”ති වුත්තං, පවත්තනට්ඨෙන පන “චක්ක”න්ති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්කන්තිආදීනි දෙසනාධම්මචක්කමෙව සන්ධාය වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.

තත්ථ ධම්මෙන පවත්තෙතීති යථාසභාවත්තා ධම්මෙන පවත්තං චක්කන්ති ධම්මචක්කන්ති වුත්තං හොති. ධම්මචරියාය පවත්තෙතීති වෙනෙය්යසන්තානෙ ධම්මත්ථාය පවත්තං චක්කන්ති ධම්මචක්කන්ති වුත්තං හොති. ධම්මෙ ඨිතොතිආදීහි භගවතො ධම්මභූතතා ධම්මස්සාමිතා ච වුත්තා හොති. යථාහ – “සො හාවුසො, භගවා ජානං ජානාති පස්සං පස්සති චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්රහ්මභූතො වත්තා පවත්තා අත්ථස්ස නින්නෙතා අමතස්ස දාතා ධම්මස්සාමී තථාගතො”ති (ම· නි· 1.203). තස්මා තෙහි ධම්මස්ස චක්කන්ති ධම්මචක්කන්ති වුත්තං හොති. ඨිතොති විසයීභාවෙන ඨිතො. පතිට්ඨිතොති අචලභාවෙන පතිට්ඨිතො. වසිප්පත්තොති ඉස්සරභාවං පත්තො. පාරමිප්පත්තොති කොටිප්පත්තො. වෙසාරජ්ජප්පත්තොති විසාරදභාවං පත්තො. ධම්මෙ පතිට්ඨාපෙන්තොතිආදීහි වෙනෙය්යසන්තානමපෙක්ඛිත්වා වුත්තෙහි පන වචනෙහි ධම්මස්සාමිතාය ච ධම්මත්ථාය චක්කන්ති වුත්තං හොති. ධම්මං සක්කරොන්තොතිහආදීහි ධම්මත්ථාය චක්කන්ති වුත්තං හොති. යො හි ධම්මං සක්කාරාදිවසෙන පවත්තෙති, සො ධම්මත්ථං පවත්තෙති. ධම්මං සක්කරොන්තොති යථා කතො සො ධම්මො සුකතො හොති, එවමෙව නං කරොන්තො. ධම්මං ගරුං කරොන්තොති තස්මිං ගාරවුප්පත්තියා තං ගරුං කරොන්තො. ධම්මං මානෙන්තොති ධම්මං පියඤ්ච භාවනීයඤ්ච කත්වා විහරන්තො. ධම්මං පූජෙන්තොති තං අපදිසිත්වා දෙසනාපටිපත්තිපූජාය පූජං කරොන්තො. ධම්මං අපචායමානොති තස්සෙව ධම්මස්ස සක්කාරගරුකාරෙහි නීචවුත්තිතං කරොන්තො. ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතූති තං ධම්මං ධජමිව පුරක්ඛත්වා කෙතුමිව ච උක්ඛිපිත්වා පවත්තියා ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතු ච හුත්වාති අත්ථො. ධම්මාධිපතෙය්යොති ධම්මාධිපතිතො ආගතො භාවනාධම්මවසෙනෙව ච සබ්බකිරියානං කරණෙන ධම්මාධිපතෙය්යො හුත්වා. තං ඛො පන ධම්මචක්කං අප්පටිවත්තියන්ති කෙනචි නිවත්තෙතුං අසක්කුණෙය්යතාය අප්පටිහතපවත්තිතා වුත්තා. තස්මා සො ධම්මො පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති වුත්තං හොති.

සද්ධින්ද්රියං ධම්මො, තං ධම්මං පවත්තෙතීති වෙනෙය්යසන්තානෙ මග්ගසම්පයුත්තසද්ධින්ද්රියුප්පාදනෙන තං සද්ධින්ද්රියං ධම්මං පවත්තෙතීති අත්ථො. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. සච්චාති සච්චඤාණානි. විපස්සනා ච විජ්ජා ච මග්ගඤාණමෙව. අනුප්පාදෙ ඤාණන්ති අරහත්තඵලෙ ඤාණං. තම්පි වෙනෙය්යසන්තානෙ පවත්තෙතියෙව, නිබ්බානඤ්ච පටිවෙධං කරොන්තො පවත්තෙතියෙව නාම.

සමුදයවාරාදීසු සමුදයවත්ථුකා නිරොධවත්ථුකා මග්ගවත්ථුකාති විසෙසපදං දස්සෙත්වා සඞ්ඛිත්තා. එත්ථාපි වුත්තසදිසං පඨමං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

සතිපට්ඨානඉද්ධිපාදපුබ්බඞ්ගමවාරාපි මග්ගක්ඛණවසෙන වුත්තා. තෙපි තත්ථ තත්ථ විසෙසපදං දස්සෙත්වා සඞ්ඛිත්තාති.

ඉදානි ලොකුත්තරධම්මවතියා ධම්මචක්කකථාය අනන්තරං කථිතාය ලොකුත්තරකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ ලොකුත්තරපදස්ස අත්ථො නිද්දෙසවාරෙ ආවි භවිස්සති. චත්තාරො සතිපට්ඨානාතිආදයො සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා යථායොගං මග්ගඵලසම්පයුත්තා. තෙ බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධීති එවංලද්ධනාමස්ස අරියස්ස පක්ඛෙ භවත්තා බොධිපක්ඛියා නාම. පක්ඛෙ භවත්තාති උපකාරභාවෙ ඨිතත්තා. තෙසු ආරම්මණෙසු ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා උපට්ඨානතො උපට්ඨානං, සතියෙව උපට්ඨානං සතිපට්ඨානං. කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පනස්ස අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තාකාරගහණවසෙන සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤාපහානකිච්චසාධනවසෙන ච පවත්තිතො චතුධා භෙදො හොති. තස්මා චත්තාරො සතිපට්ඨානාති වුච්චති. පදහන්ති එතෙනාති පධානං, සොභනං පධානං සම්මප්පධානං, සම්මා වා පදහන්ති එතෙනාති සම්මප්පධානං, සොභනං වා තං කිලෙසවිරූපපවත්තවිරහිතතො පධානඤ්ච හිතසුඛනිප්ඵාදකට්ඨෙන සෙට්ඨභාවාවහනතො පධානභාවකරණතො වාති සම්මප්පධානං. වීරියස්සෙතං අධිවචනං. තයිදං උප්පන්නානුප්පන්නානං අකුසලානං පහානානුප්පත්තිකිච්චං, අනුප්පන්නුප්පන්නානඤ්ච කුසලානං උප්පත්තිට්ඨිතිකිච්චං සාධයතීති චතුබ්බිධං හොති. තස්මා චත්තාරො සම්මප්පධානාති වුච්චති. නිප්ඵත්තිපරියායෙන ඉජ්ඣනට්ඨෙන, ඉජ්ඣන්ති එතාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉමිනා වා පරියායෙන ඉද්ධි, තස්සා සම්පයුත්තාය පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ඵලභූතාය පුබ්බභාගකාරණට්ඨෙන ච ඉද්ධියා පාදොති ඉද්ධිපාදො. සො ඡන්දවීරියචිත්තවීමංසාවසෙන චතුබ්බිධොව හොති. තස්මා චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති වුච්චති. අස්සද්ධියකොසජ්ජපමාදවික්ඛෙපසම්මොහානං අභිභවනතො අභිභවනසඞ්ඛාතෙන අධිපතියට්ඨෙන ඉන්ද්රියං. අස්සද්ධියාදීහි අනභිභවනීයතො අකම්පියට්ඨෙන බලං. තදුභයම්පි සද්ධාවීරියසතිසමාධිපඤ්ඤාවසෙන පඤ්චවිධං හොති. තස්මා පඤ්චින්ද්රියානි පඤ්ච බලානීති වුච්චන්ති. බුජ්ඣනකසත්තස්ස පන අඞ්ගභාවෙන සතිආදයො සත්ත ධම්මා බොජ්ඣඞ්ගා, නිය්යානට්ඨෙන ච සම්මාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ මග්ගඞ්ගා හොන්ති. තෙන වුච්චති සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති.