ඉදානි සච්චප්පටිවෙධසිද්ධං බොජ්ඣඞ්ගවිසෙසං දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය බොජ්ඣඞ්ගකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව බොජ්ඣඞ්ගාති බොධියා, බොධිස්ස වා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා. කිං වුත්තං හොති (සං· නි· අට්ඨ· 3.5.182) – යා හි අයං ධම්මසාමග්ගී, යාය ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣතීති කත්වා බොධීති වුච්චති, බුජ්ඣතීති කිලෙසසන්තානනිද්දාය වුට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති වුත්තං හොති. යථාහ – “සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො”ති (සං· නි· 5.378; දී· නි· 3.143). තස්සා ධම්මසාමග්ගීසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො විය. යොපෙස යථාවුත්තප්පකාරාය එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො බොධීති වුච්චති, තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා “බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා”ති. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං අත්ථො අභිඤ්ඤෙය්යනිද්දෙසෙ වුත්තො.

බොජ්ඣඞ්ගත්ථනිද්දෙසෙ බොධාය සංවත්තන්තීති බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති. කස්ස බුජ්ඣනත්ථාය? මග්ගඵලෙහි නිබ්බානස්ස පච්චවෙක්ඛණාය කතකිච්චස්ස බුජ්ඣනත්ථාය, මග්ගෙන වා කිලෙසනිද්දාතො පබුජ්ඣනත්ථාය ඵලෙන පබුද්ධභාවත්ථායාපීති වුත්තං හොති. බලවවිපස්සනායපි බොජ්ඣඞ්ගා බොධාය සංවත්තන්ති . තස්මා අයං විපස්සනාමග්ගඵලබොජ්ඣඞ්ගානං සාධාරණත්ථො. තීසුපි හි ඨානෙසු බොධාය නිබ්බානපටිවෙධාය සංවත්තන්ති. එතෙන බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොති. බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගාතිආදීහි පඤ්චහි චතුක්කෙහි වුත්තානං බොජ්ඣඞ්ගානං උප්පත්තිට්ඨානං අභිඤ්ඤෙය්යනිද්දෙසෙ වුත්තං. අපි ච බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගානං සකිච්චකරණෙ සමත්ථභාවදස්සනත්ථං කත්තුනිද්දෙසො . බුජ්ඣනට්ඨෙනාති සකිච්චකරණසමත්ථත්තෙපි සති කත්තුනො අභාවදස්සනත්ථං භාවනිද්දෙසො. බොධෙන්තීති බොජ්ඣඞ්ගභාවනාය බුජ්ඣන්තානං යොගීනං පයොජකත්තා බොජ්ඣඞ්ගානං හෙතුකත්තුනිද්දෙසො. බොධනට්ඨෙනාති පඨමං වුත්තනයෙනෙව පයොජකහෙතුකත්තුනා භාවනිද්දෙසො. එතෙහි බොධියා අඞ්ගා බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොති. බොධිපක්ඛියට්ඨෙනාති බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධීති ලද්ධනාමස්ස යොගිස්ස පක්ඛෙ භවත්තා. අයමෙතෙසං යොගිනො උපකාරකත්තනිද්දෙසො. එතෙහි බොධිස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොති. බුද්ධිලභනට්ඨෙනාතිආදිකෙ ඡක්කෙ බුද්ධිලභනට්ඨෙනාති යොගාවචරෙන බුද්ධියා පාපුණනට්ඨෙන. රොපනට්ඨෙනාති සත්තානං පතිට්ඨාපනට්ඨෙන . පාපනට්ඨෙනාති පතිට්ඨාපිතාය නිට්ඨාපනට්ඨෙන. ඉමෙ විපස්සනාබොජ්ඣඞ්ගා පති-අභි-සං-ඉති තීහි උපසග්ගෙහි විසෙසිතා මග්ගඵලබොජ්ඣඞ්ගාති වදන්ති. සබ්බෙසම්පි ධම්මවොහාරෙන නිද්දිට්ඨානං බොජ්ඣඞ්ගානං බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං.

මූලට්ඨෙනාතිආදිකෙ මූලමූලකෙ දසකෙ මූලට්ඨෙනාති විපස්සනාදීසු පුරිමා පුරිමා බොජ්ඣඞ්ගා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං බොජ්ඣඞ්ගානඤ්ච සහජාතධම්මානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච මූලට්ඨෙන. මූලචරියට්ඨෙනාති මූලං හුත්වා චරියා පවත්ති මූලචරියා. තෙන මූලචරියට්ඨෙන, මූලං හුත්වා පවත්තනට්ඨෙනාති අත්ථො. මූලපරිග්ගහට්ඨෙනාති තෙ එව බොජ්ඣඞ්ගා ආදිතො පභුති උප්පාදනත්ථාය පරිගය්හමානත්තා පරිග්ගහා, මූලානියෙව පරිග්ගහා මූලපරිග්ගහා. තෙන මූලපරිග්ගහට්ඨෙන. තෙ එව අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිවාරවසෙන පරිවාරට්ඨෙන. භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිපූරණට්ඨෙන. නිට්ඨං පාපුණනවසෙන පරිපාකට්ඨෙන. තෙ එව මූලානි ච ඡබ්බිධා පභෙදභින්නත්තා පටිසම්භිදා චාති මූලපටිසම්භිදා. තෙන මූලපටිසම්භිදට්ඨෙන. මූලපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙනාති බොජ්ඣඞ්ගභාවනානුයුත්තස්ස යොගිනො තං මූලපටිසම්භිදං පාපනට්ඨෙන . තස්සෙව යොගිනො තස්සා මූලපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන. සෙසෙසුපි ඊදිසෙසු පුග්ගලවොහාරෙසු බොධිස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. මූලපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පීති ඊදිසෙසුපි නිට්ඨාවචනෙසු ඵලබොජ්ඣඞ්ගාති වෙදිතබ්බං. වසීභාවං පත්තානන්තිපි පාඨො.