ඉදානි ලොකුත්තරබලපරියොසානාය බලකථාය අනන්තරං කථිතාය ලොකුත්තරසුඤ්ඤතාපරියොසානාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය සුඤ්ඤතාකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. සුත්තන්තෙ තාව අථාති වචනොපාදානෙ නිපාතො. එතෙන ආයස්මාතිආදිවචනස්ස උපාදානං කතං හොති. ඛොති පදපූරණත්ථෙ නිපාතො. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති භුම්මත්ථෙ කරණවචනං. තස්මා යත්ථ භගවා, තත්ථ උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙන වා කාරණෙන භගවා දෙවමනුස්සෙහි උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙනෙව කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙන ච කාරණෙන භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො? නානප්පකාරගුණවිසෙසාධිගමාධිප්පායෙන, සාදුඵලූපභොගාධිප්පායෙන දිජගණෙහි නිච්චඵලිතමහාරුක්ඛො විය, තෙන කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. උපසඞ්කමීති ච ගතොති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමිත්වාති උපසඞ්කමනපරියොසානදීපනං. අථ වා එවඤ්ච ගතො තතො ආසන්නතරං ඨානං භගවතො සමීපසඞ්ඛාතං ගන්ත්වාතිපි වුත්තං හොති.

අභිවාදෙත්වාති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා. ඉදානි යෙනට්ඨෙන ලොකෙ අග්ගපුග්ගලස්ස උපට්ඨානං ආගතො, තං පුච්ඡිතුකාමො දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං සිරසි පතිට්ඨපෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තන්ති ච භාවනපුංසකනිද්දෙසො “විසමං චන්දිමසූරියා පරිහරන්තී”තිආදීසු (අ· නි· 4.70) විය. තස්මා යථා නිසින්නො එකමන්තං නිසින්නො හොති, තථා නිසීදීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. භුම්මත්ථෙ වා එතං උපයොගවචනං. නිසීදීති නිසජ්ජං කප්පෙසි. පණ්ඩිතා හි දෙවමනුස්සා ගරුට්ඨානීයං උපසඞ්කමිත්වා ආසනකුසලතාය එකමන්තං නිසීදන්ති, අයඤ්ච ථෙරො තෙසං අඤ්ඤතරො, තස්මා එකමන්තං නිසීදි.

කථං නිසින්නො පන එකමන්තං නිසින්නො හොතීති? ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා. සෙය්යථිදං – අතිදූරං අච්චාසන්නං උපරිවාතං උන්නතප්පදෙසං අතිසම්මුඛං අතිපච්ඡාති. අතිදූරෙ නිසින්නො හි සචෙ කථෙතුකාමො හොති, උච්චාසද්දෙන කථෙතබ්බං හොති. අච්චාසන්නෙ නිසින්නො සඞ්ඝට්ටනං කරොති. උපරිවාතෙ නිසින්නො සරීරගන්ධෙන බාධති. උන්නතප්පදෙසෙ නිසින්නො අගාරවං පකාසෙති. අතිසම්මුඛා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, චක්ඛුනා චක්ඛුං ආහච්ච දට්ඨබ්බං හොති. අතිපච්ඡා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, ගීවං පසාරෙත්වා දට්ඨබ්බං හොති. තස්මා අයම්පි එතෙ ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා නිසීදි. තෙන වුත්තං “එකමන්තං නිසීදී”ති. එතදවොචාති එතං අවොච.

සුඤ්ඤො ලොකො සුඤ්ඤො ලොකොති, භන්තෙ, වුච්චතීති ඉමස්මිං සාසනෙ පටිපන්නෙහි තෙහි තෙහි භික්ඛූහි “සුඤ්ඤො ලොකො සුඤ්ඤො ලොකො”ති කථීයතීති අත්ථො. තහිං තහිං තාදිසානං වචනානං බහුකත්තා තෙසං සබ්බෙසං සඞ්ගණ්හනත්ථං ආමෙඩිතවචනං කතං. එවඤ්හි වුත්තෙ සබ්බානි තානි වචනානි සඞ්ගහිතානි හොන්ති. කිත්තාවතාති කිත්තකෙන පරිමාණෙන. නු-ඉති සංසයත්ථෙ නිපාතො. සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වාති “කාරකො වෙදකො සයංවසී”ති එවං ලොකපරිකප්පිතෙන අත්තනා ච අත්තාභාවතොයෙව අත්තනො සන්තකෙන පරික්ඛාරෙන ච සුඤ්ඤං. සබ්බං චක්ඛාදි ලොකියං ධම්මජාතං, තංයෙව ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො නාම. යස්මා ච අත්තා ච එත්ථ නත්ථි, අත්තනියඤ්ච එත්ථ නත්ථි, තස්මා සුඤ්ඤො ලොකොති වුච්චතීති අත්ථො. ලොකුත්තරොපි ච ධම්මො අත්තත්තනියෙහි සුඤ්ඤො එව, පුච්ඡානුරූපෙන පන ලොකියොව ධම්මො වුත්තො. සුඤ්ඤොති ච ධම්මො නත්ථීති වුත්තං න හොති, තස්මිං ධම්මෙ අත්තත්තනියසාරස්ස නත්ථිභාවො වුත්තො හොති. ලොකෙ ච “සුඤ්ඤං ඝරං, සුඤ්ඤො ඝටො”ති වුත්තෙ ඝරස්ස ඝටස්ස ච නත්ථිභාවො වුත්තො න හොති, තස්මිං ඝරෙ ඝටෙ ච අඤ්ඤස්ස නත්ථිභාවො වුත්තො හොති. භගවතා ච “ඉති යඤ්හි ඛො තත්ථ න හොති, තෙන තං සුඤ්ඤං සමනුපස්සති. යං පන තත්ථ අවසිට්ඨං හොති, තං සන්තං ඉදමත්ථීති පජානාතී”ති අයමෙව අත්ථො වුත්තො. තථා ඤායගන්ථෙ ච සද්දගන්ථෙ ච අයමෙව අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තන්තෙ අනත්තලක්ඛණමෙව කථිතං.

සුත්තන්තනිද්දෙසෙ සුඤ්ඤසුඤ්ඤන්තිආදීනි පඤ්චවීසති මාතිකාපදානි සුඤ්ඤසම්බන්ධෙන උද්දිසිත්වා තෙසං නිද්දෙසො කතො. තත්ථ මාතිකාය තාව සුඤ්ඤසඞ්ඛාතං සුඤ්ඤං, න අඤ්ඤෙන උපපදෙන විසෙසිතන්ති සුඤ්ඤසුඤ්ඤං. අසුකන්ති අනිද්දිට්ඨත්තා චෙත්ථ සුඤ්ඤත්තමෙව වා අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකවචනං කතං. එවං සෙසෙසුපි. සඞ්ඛාරොයෙව සෙසසඞ්ඛාරෙහි සුඤ්ඤොති සඞ්ඛාරසුඤ්ඤං. ජරාභඞ්ගවසෙන විරූපො පරිණාමො විපරිණාමො, තෙන විපරිණාමෙන සුඤ්ඤං විපරිණාමසුඤ්ඤං. අග්ගඤ්ච තං අත්තත්තනියෙහි, සබ්බසඞ්ඛාරෙහි වා සුඤ්ඤඤ්චාති අග්ගසුඤ්ඤං. ලක්ඛණමෙව සෙසලක්ඛණෙහි සුඤ්ඤන්ති ලක්ඛණසුඤ්ඤං. නෙක්ඛම්මාදිනා වික්ඛම්භනෙන සුඤ්ඤං. වික්ඛම්භනසුඤ්ඤං. තදඞ්ගසුඤ්ඤාදීසුපි චතූසු එසෙව නයො. අජ්ඣත්තඤ්ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති අජ්ඣත්තසුඤ්ඤං. බහිද්ධා ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති බහිද්ධාසුඤ්ඤං. තදුභයං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤන්ති දුභතොසුඤ්ඤං. සමානො භාගො එතස්සාති සභාගං, සභාගඤ්ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති සභාගසුඤ්ඤං, සදිසසුඤ්ඤන්ති අත්ථො. විගතං සභාගං විසභාගං, විසභාගඤ්ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති විසභාගසුඤ්ඤං, විසදිසසුඤ්ඤන්ති අත්ථො. කෙසුචි පොත්ථකෙසු සභාගසුඤ්ඤං විසභාගසුඤ්ඤං නිස්සරණසුඤ්ඤානන්තරං ලිඛිතං. නෙක්ඛම්මාදිඑසනා කාමච්ඡන්දාදිනා සුඤ්ඤාති එසනාසුඤ්ඤං. පරිග්ගහසුඤ්ඤාදීසු තීසුපි එසෙව නයො. එකාරම්මණෙ පතිට්ඨිතත්තා නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවතො එකත්තඤ්ච තං නානත්තෙන සුඤ්ඤඤ්චාති එකත්තසුඤ්ඤං. තබ්බිපරීතෙන නානත්තඤ්ච තං එකත්තෙන සුඤ්ඤඤ්චාති නානත්තසුඤ්ඤං. නෙක්ඛම්මාදිඛන්ති කාමච්ඡන්දාදිනා සුඤ්ඤාති ඛන්තිසුඤ්ඤං. අධිට්ඨානසුඤ්ඤෙ පරියොගාහනසුඤ්ඤෙ ච එසෙව නයො. පරියොගහනසුඤ්ඤන්තිපි පාඨො. සම්පජානස්සාති සම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතස්ස පරිනිබ්බායන්තස්ස අරහතො. පවත්තපරියාදානන්ති අනුපාදාපරිනිබ්බානං. සබ්බසුඤ්ඤතානන්ති සබ්බසුඤ්ඤානං. පරමත්ථසුඤ්ඤන්ති සබ්බසඞ්ඛාරාභාවතො උත්තමත්ථභූතං සුඤ්ඤං.