ඉදානි ඡහි රාසීහි උද්දිට්ඨඤාණෙසු චතුවීසතිසමාධිඤාණනිද්දෙසෙ තාව කායානුපස්සනාදීනං තිණ්ණං චතුක්කානං වසෙන ද්වාදසන්නං වත්ථූනං එකෙකස්මිං අස්සාසවසෙන එකො , පස්සාසවසෙන එකොති ද්වෙ ද්වෙ සමාධීති ද්වාදසසු වත්ථූසු චතුවීසති සමාධයො හොන්ති. ඣානක්ඛණෙ තෙහි සම්පයුත්තානි චතුවීසතිසමාධිවසෙන ඤාණානි.

ද්වාසත්තතිවිපස්සනාඤාණනිද්දෙසෙ දීඝං අස්සාසාති “දීඝ”න්තිවුත්තඅස්සාසතො. කිං වුත්තං හොති? දීඝං අස්සාසහෙතු ඣානං පටිලභිත්වා සමාහිතෙන චිත්තෙන විපස්සනාක්ඛණෙ අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනාති වුත්තං හොති. එස නයො උත්තරත්රාපි. තෙසංයෙව ද්වාදසන්නං වත්ථූනං එකෙකස්මිං අස්සාසවසෙන තිස්සො, පස්සාසවසෙන තිස්සොති ඡ ඡ අනුපස්සනාති ද්වාදසසු වත්ථූසු ද්වාසත්තති අනුපස්සනා හොන්ති. තා එව ද්වාසත්තති අනුපස්සනා ද්වාසත්තතිවිපස්සනාවසෙන ඤාණානි.

නිබ්බිදාඤාණනිද්දෙසෙ අනිච්චානුපස්සී අස්සසන්ති අනිච්චානුපස්සී හුත්වා අස්සසන්තො, අනිච්චානුපස්සී හුත්වා වත්තෙන්තොති අත්ථො. “අස්සස”න්ති ච ඉදං වචනං හෙතුඅත්ථෙ දට්ඨබ්බං. යථාභූතං ජානාති පස්සතීති නිබ්බිදාඤාණන්ති කලාපසම්මසනතො පට්ඨාය යාව භඞ්ගානුපස්සනා පවත්තවිපස්සනාඤාණෙන සඞ්ඛාරානං යථාසභාවං ජානාති, චක්ඛුනා දිට්ඨමිව ච තෙනෙව ඤාණචක්ඛුනා පස්සති. තස්මා නිබ්බිදාඤාණං නාමාති අත්ථො, සඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දඤාණං නාමාති වුත්තං හොති. උපරි භයතූපට්ඨානාදීනං මුඤ්චිතුකම්යතාදීනඤ්ච ඤාණානං විසුං ආගතත්තා ඉධ යථාවුත්තානෙව විපස්සනාඤාණානි නිබ්බිදාඤාණානීති වෙදිතබ්බානි.

නිබ්බිදානුලොමඤාණනිද්දෙසෙ අනිච්චානුපස්සී අස්සසන්ති අනිච්චානුපස්සිනො අස්සසන්තස්ස. සාමිඅත්ථෙ පච්චත්තවචනං. භයතුපට්ඨානෙ පඤ්ඤාතිවචනෙනෙව භයතුපට්ඨානආදීනවානුපස්සනානිබ්බිදානුපස්සනාඤාණානි වුත්තානි හොන්ති තිණ්ණං එකලක්ඛණත්තා. ඉමානි තීණි ඤාණානි අනන්තරා වුත්තානං නිබ්බිදාඤාණානං අනුකූලභාවෙන අනුලොමතො නිබ්බිදානුලොමඤාණානීති වුත්තානි.

නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධිඤාණනිද්දෙසෙ අනිච්චානුපස්සී අස්සසන්ති අනන්තරසදිසමෙව. පටිසඞ්ඛා සන්තිට්ඨනා පඤ්ඤාතිවචනෙනෙව මුඤ්චිතුකම්යතාපටිසඞ්ඛානුපස්සනාසඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණානි වුත්තානි හොන්ති තිණ්ණං එකලක්ඛණත්තා. “පටිසඞ්ඛා සන්තිට්ඨනා”තිවචනෙනෙව අනුලොමඤාණමග්ගඤාණානිපි ගහිතානි හොන්ති . සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණඅනුලොමඤාණානිපි හි නිබ්බිදාය සිඛාප්පත්තත්තා නිබ්බිදාජනනබ්යාපාරප්පහානෙන නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධිඤාණානි නාම හොන්ති. මග්ගඤාණං පන නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධන්තෙ උප්පජ්ජනතො නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධිඤාණං නාම හොතීති අතිවිය යුජ්ජතීති. නිබ්බිදානුලොමඤාණෙසු විය ආදිභූතං මුඤ්චිතුකම්යතාඤාණං අග්ගහෙත්වා “පටිසඞ්ඛා සන්තිට්ඨනා”ති අන්තෙ ඤාණද්වයග්ගහණං මග්ගඤාණසඞ්ගහණත්ථං. මුඤ්චිතුකම්යතාති හි වුත්තෙ අනුලොමඤාණං සඞ්ගය්හති, න මග්ගඤාණං. මග්ගඤාණඤ්හි මුඤ්චිතුකම්යතා නාම න හොති, කිච්චසිද්ධියං සන්තිට්ඨනතො පන සන්තිට්ඨනා නාම හොති. අට්ඨකථායම්පි ච “ඵුසනාති අප්පනා”ති වුත්තං. ඉදඤ්ච මග්ගඤාණං නිබ්බානෙ අප්පනාති කත්වා සන්තිට්ඨනා නාම හොතීති “සන්තිට්ඨනා”තිවචනෙන මග්ගඤාණම්පි සඞ්ගය්හති. නිබ්බිදානුලොමඤාණානිපි අත්ථතො නිබ්බිදාඤාණානෙව හොන්තීති තානිපි නිබ්බිදාඤාණෙහි සඞ්ගහෙත්වා නිබ්බිදාපටිප්පස්සද්ධිඤාණානීති නිබ්බිදාගහණමෙව කතං, න නිබ්බිදානුලොමග්ගහණං. තීසුපි චෙතෙසු ඤාණට්ඨකනිද්දෙසෙසු චතුත්ථස්ස ධම්මානුපස්සනාචතුක්කස්ස වසෙන වුත්තානං චතුන්නං වත්ථූනං එකෙකස්මිං අස්සාසවසෙන එකං, පස්සාසවසෙන එකන්ති ද්වෙ ද්වෙ ඤාණානීති චතූසු වත්ථූසු අට්ඨ ඤාණානි හොන්ති.

විමුත්තිසුඛඤාණනිද්දෙසෙ පහීනත්තාති පහානං දස්සෙත්වා තස්ස පහානස්ස සමුච්ඡෙදප්පහානත්තං දස්සෙන්තො සමුච්ඡින්නත්තාති ආහ. විමුත්තිසුඛෙ ඤාණන්ති ඵලවිමුත්තිසුඛසම්පයුත්තඤාණඤ්ච ඵලවිමුත්තිසුඛාරම්මණපච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච. අනුසයවත්ථුස්ස කිලෙසස්ස පහානෙන පරියුට්ඨානදුච්චරිතවත්ථුප්පහානං හොතීති දස්සනත්ථං පුන අනුසයානං පහානං වුත්තං. එකවීසතිඵලඤාණං සන්ධාය පහීනකිලෙසගණනායපි ඤාණගණනා කතා හොති, පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච සන්ධාය පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණගණනාය ඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණගණනා කතා හොතීති.

ඉදානි ආනාපානස්සතිකථානන්තරං කථිතාය ඉන්ද්රියකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා අනුප්පත්තා. අයඤ්හි ඉන්ද්රියකථා ආනාපානස්සතිභාවනාය උපකාරකානං ඉන්ද්රියානං අභාවෙ ආනාපානස්සතිභාවනාය අභාවතො තදුපකාරකානං ඉන්ද්රියානං විසොධනාදිවිධිදස්සනත්ථං ආනාපානස්සතිකථානන්තරං කථිතාති තඤ්ච කථෙතබ්බං ඉන්ද්රියකථං අත්තනා භගවතො සම්මුඛා සුතං විඤ්ඤාතාධිප්පායසුත්තන්තිකදෙසනං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා තදත්ථප්පකාසනවසෙන කථෙතුකාමො පඨමං තාව එවං මෙ සුතන්තිආදිමාහ.

තත්ථ එවන්ති නිපාතපදං. මෙතිආදීනි නාමපදානි. විහරතීති එත්ථ වි-ඉති උපසග්ගපදං, හරතීති ආඛ්යාතපදන්ති ඉමිනා තාව නයෙන පදවිභාගො වෙදිතබ්බො.

අත්ථතො පන උපමූපදෙසගරහපසංසනාකාරවචනග්ගහණෙසු එවං-සද්දො දිස්සති නිදස්සනත්ථෙ ච අවධාරණත්ථෙ ච. ඉධ පන එවංසද්දො ආකාරත්ථෙ නිදස්සනත්ථෙ ච විඤ්ඤුජනෙන පවුත්තො, තථෙව අවධාරණත්ථෙ ච.

තත්ථ ආකාරත්ථෙන එවංසද්දෙන එතමත්ථං දීපෙති – නානානයනිපුණමනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං අත්ථබ්යඤ්ජනසම්පන්නං විවිධපාටිහාරියං ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං සබ්බසත්තානං සකසකභාසානුරූපතො සොතපථමාගච්ඡන්තං තස්ස භගවතො වචනං සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං, සබ්බථාමෙන පන සොතුකාමතං ජනෙත්වාපි එවං මෙ සුතං, මයාපි එකෙනාකාරෙන සුතන්ති.

නිදස්සනත්ථෙන “නාහං සයම්භූ, න මයා ඉදං සච්ඡිකත”න්ති අත්තානං පරිමොචෙන්තො “එවං මෙ සුතං, මයාපි එවං සුත”න්ති ඉදානි වත්තබ්බං සකලං සුත්තං නිදස්සෙති.