සක්කායවත්ථුකාය උච්ඡෙදදිට්ඨියා එවං “රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී”ති එකමෙව දස්සෙත්වා සෙසා චතස්සො සංඛිත්තා.

අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියා පඨමවාරෙ ආකාරපුච්ඡා. දුතියෙ ආකාරගහණං. තතියෙ ආකාරවිස්සජ්ජනං. තත්ථ ලොකොති අත්තා. සො අන්තොති අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛෙසු සස්සතුච්ඡෙදන්තෙසු සස්සතග්ගාහෙ සස්සතන්තො, අසස්සතග්ගාහෙ උච්ඡෙදන්තො. පරිත්තං ඔකාසන්ති සුප්පමත්තං වා සරාවමත්තං වා ඛුද්දකං ඨානං. නීලකතො ඵරතීති නීලන්ති ආරම්මණං කරොති. අයං ලොකොති අත්තානං සන්ධාය වුත්තං. පරිවටුමොති සමන්තතො පරිච්ඡෙදවා. අන්තසඤ්ඤීති අන්තවාතිසඤ්ඤී. අන්තො අස්ස අත්ථීති අන්තොති ගහෙතබ්බං. යං ඵරතීති යං කසිණරූපං ඵරති. තං වත්ථු චෙව ලොකො චාති තං කසිණරූපං ආරම්මණඤ්චෙව ආලොකියට්ඨෙන ලොකො ච. යෙන ඵරතීති යෙන චිත්තෙන ඵරති. සො අත්තා චෙව ලොකො චාති අත්තානමපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගං කතං, තං චිත්තං අත්තා චෙව ආලොකනට්ඨෙන ලොකො චාති වුත්තං හොති. අන්තවාති අන්තො. ඔකාසකතො ඵරතීති ආලොකකසිණවසෙන තෙජොකසිණවසෙන ඔදාතකසිණවසෙන වා ඔභාසොති ඵරති. නීලාදීනං පඤ්චන්නං පභස්සරකසිණානංයෙව ගහිතත්තා පථවීආපොවායොකසිණවසෙන අත්තාභිනිවෙසො න හොතීති ගහෙතබ්බං.

විපුලං ඔකාසන්ති ඛලමණ්ඩලමත්තාදිවසෙන මහන්තං ඨානං. අනන්තවාති වුද්ධඅනන්තවා. අපරියන්තොති වුද්ධඅපරියන්තො. අනන්තසඤ්ඤීති අනන්තොතිසඤ්ඤී. තං ජීවන්ති සො ජීවො. ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො. ජීවොති ච අත්තා එව. රූපාදීනි පඤ්චපි පරිවටුමට්ඨෙන සරීරං. ජීවං න සරීරන්ති අත්තසඞ්ඛාතො ජීවො රූපසඞ්ඛාතං සරීරං න හොති. එස නයො වෙදනාදීසු. තථාගතොති සත්තො. අරහන්ති එකෙ. පරං මරණාති මරණතො උද්ධං, පරලොකෙති අත්ථො. රූපං ඉධෙව මරණධම්මන්ති අත්තනො පාකටක්ඛන්ධසීසෙන පඤ්චක්ඛන්ධග්ගහණං, තං ඉමස්මිංයෙව ලොකෙ නස්සනපකතිකන්ති අත්ථො. සෙසක්ඛන්ධෙසුපි එසෙව නයො. කායස්ස භෙදාති ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතස්ස කායස්ස භෙදතො පරං. ඉමිනා වචනෙන “පරං මරණා”ති එතස්ස උද්දෙසස්ස අත්ථො වුත්තො. හොතිපීතිආදීසු හොතීති මූලපදං. චතූසුපි අපි-සද්දො සමුච්චයත්ථො. තිට්ඨතීති සස්සතත්තා තිට්ඨති, න චවතීති අත්ථො. “හොතී”ති පදස්ස වා අත්ථවිසෙසනත්ථං “තිට්ඨතී”ති පදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. උප්පජ්ජතීති අණ්ඩජජලාබුජයොනිපවෙසවසෙන උප්පජ්ජති නාම, නිබ්බත්තතීති සංසෙදජඔපපාතිකයොනිපවෙසවසෙන නිබ්බත්තති නාමාති අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. උච්ඡිජ්ජතීති පබන්ධාභාවවසෙන. විනස්සතීති භඞ්ගවසෙන. න හොති පරං මරණාති පුරිමපදානං අත්ථවිවරණං, චුතිතො උද්ධං න විජ්ජතීති අත්ථො. හොති ච න ච හොතීති එකච්චසස්සතිකානං දිට්ඨි, එකෙන පරියායෙන හොති, එකෙන පරියායෙන න හොතීති අත්ථො. ජීවභාවෙන හොති, පුබ්බජීවස්ස අභාවෙන න හොතීති වුත්තං හොති. නෙව හොති න න හොතීති අමරාවික්ඛෙපිකානං දිට්ඨි, හොතීති ච නෙව හොති, න හොතීති ච න හොතීති අත්ථො. අනුවාදභයා මුසාවාදභයා ච මන්දත්තා මොමූහත්තා ච පුබ්බවුත්තනයස්ස පටික්ඛෙපමත්තං කරොති. ඉමෙහි පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහීති යථාවුත්තානං දසන්නං පඤ්චකානං වසෙන පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහීති.

පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨීසු සස්සතං වදන්තීති සස්සතවාදා. අථ වා වදන්ති එතෙනාති වාදො, දිට්ඨිගතස්සෙතං අධිවචනං. සස්සතන්ති වාදොපි සස්සතයොගෙන සස්සතො, සස්සතො වාදො එතෙසන්ති සස්සතවාදා. තථා එකච්චං සස්සතන්ති වාදො එකච්චසස්සතො, සො එතෙසං අත්ථීති එකච්චසස්සතිකා. තථා අන්තවා, අනන්තවා, අන්තවා ච අනන්තවා ච, නෙවන්තවා නානන්තවාති පවත්තො වාදො අන්තානන්තො, සො එතෙසං අත්ථීති අන්තානන්තිකා. න මරතීති අමරා. කා සා? “එවම්පි මෙ නො”තිආදිනා (දී· නි· 1.62-63) නයෙන පරියන්තරහිතස්ස දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨි චෙව වාචා ච. විවිධො ඛෙපො වික්ඛෙපො, අමරාය දිට්ඨියා, වාචාය වා වික්ඛෙපො අමරාවික්ඛෙපො, සො එතෙසං අත්ථීති අමරාවික්ඛෙපිකා. අපරො නයො – අමරා නාම මච්ඡජාති , සා උම්මුජ්ජනනිමුජ්ජනාදිවසෙන උදකෙ සන්ධාවමානා ගහෙතුං න සක්කා හොති, එවමෙවං අයම්පි වාදො ඉතො චිතො ච සන්ධාවති, ගාහං න උපගච්ඡතීති අමරාවික්ඛෙපොති වුච්චති, සො එතෙසං අත්ථීති අමරාවික්ඛෙපිකා. අධිච්චසමුප්පන්නොති අකාරණසමුප්පන්නො අත්තා ච ලොකො චාති දස්සනං අධිච්චසමුප්පන්නං, තං එතෙසං අත්ථීති අධිච්චසමුප්පන්නිකා.

සඤ්ඤිං වදන්තීති සඤ්ඤීවාදා. අසඤ්ඤිං වදන්තීති අසඤ්ඤීවාදා. නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිං වදන්තීති නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා. අථ වා සඤ්ඤීති පවත්තො වාදො සඤ්ඤීවාදො, සො යෙසං අත්ථීති තෙ සඤ්ඤීවාදා, තථා අසඤ්ඤීවාදා, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා ච. උච්ඡෙදං වදන්තීති උච්ඡෙදවාදා. දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛධම්මො, තත්ථ තත්ථ පටිලද්ධඅත්තභාවස්සෙතං අධිවචනං. දිට්ඨධම්මෙ නිබ්බානං දිට්ඨධම්මනිබ්බානං, ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ දුක්ඛවූපසමොති අත්ථො, තං වදන්තීති දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා. ඉමස්මිං පනත්ථෙ විත්ථාරියමානෙ සාට්ඨකථං සකලං බ්රහ්මජාලසුත්තං වත්තබ්බං හොති. එවඤ්ච සති අතිපපඤ්චො හොතීති න විත්ථාරිතො. තදත්ථිකෙහි තං අපෙක්ඛිත්වා ගහෙතබ්බො.

යස්මා සඤ්ඤොජනිකා දිට්ඨි සබ්බදිට්ඨිසාධාරණා, තස්මා තස්සා සබ්බදිට්ඨිසඤ්ඤොජනත්තා සබ්බදිට්ඨිසාධාරණො අත්ථො නිද්දිට්ඨො. සො හෙට්ඨා වුත්තදිට්ඨිපරියුට්ඨානානෙව.