ආසයානුසයඤාණනිද්දෙසෙ ඉධ තථාගතොතිආදි පඤ්චධා ඨපිතො නිද්දෙසො. තත්ථ ආසයානුසයා වුත්තත්ථා එව. චරිතන්ති පුබ්බෙ කතං කුසලාකුසලං කම්මං. අධිමුත්තින්ති සම්පති කුසලෙ අකුසලෙ වා චිත්තවොසග්ගො. භබ්බාභබ්බෙති භබ්බෙ ච අභබ්බෙ ච. අරියාය ජාතියා සම්භවන්ති ජායන්තීති භබ්බා. වත්තමානසමීපෙ වත්තමානවචනං. භවිස්සන්ති ජායිස්සන්තීති වා භබ්බා, භාජනභූතාති අත්ථො. යෙ අරියමග්ගපටිවෙධස්ස අනුච්ඡවිකා උපනිස්සයසම්පන්නා, තෙ භබ්බා. වුත්තපටිපක්ඛා අභබ්බා.

කතමො සත්තානං ආසයොතිආදි නිද්දෙසස්ස පටිනිද්දෙසො. තත්ථ සස්සතොති නිච්චො. ලොකොති අත්තා. ඉධ සරීරංයෙව නස්සති, අත්තා පන ඉධ පරත්ථ ච සොයෙවාති මඤ්ඤන්ති. සො හි සයංයෙව ආලොකෙතීති කත්වා “ලොකො”ති මඤ්ඤන්ති. අසස්සතොති අනිච්චො. අත්තා සරීරෙනෙව සහ නස්සතීති මඤ්ඤන්ති. අන්තවාති පරිත්තෙ කසිණෙ ඣානං උප්පාදෙත්වා තංපරිත්තකසිණාරම්මණං චිත්තං සපරියන්තො අත්තාති මඤ්ඤන්ති. අනන්තවාති න අන්තවා අප්පමාණෙ කසිණෙ ඣානං උප්පාදෙත්වා තංඅප්පමාණකසිණාරම්මණං චිත්තං අපරියන්තො අත්තාති මඤ්ඤන්ති. තං ජීවං තං සරීරන්ති ජීවො ච සරීරඤ්ච තංයෙව. ජීවොති අත්තා, ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන නපුංසකවචනං කතං. සරීරන්ති රාසට්ඨෙන ඛන්ධපඤ්චකං. අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති අඤ්ඤො ජීවො අඤ්ඤං ඛන්ධපඤ්චකං. හොති තථාගතො පරං මරණාති ඛන්ධා ඉධෙව විනස්සන්ති, සත්තො මරණතො පරං හොති විජ්ජති න නස්සති. “තථාගතො”ති චෙත්ථ සත්තාධිවචනන්ති වදන්ති. කෙචි පන “තථාගතොති අරහා”ති වදන්ති. ඉමෙ “න හොතී”ති පක්ඛෙ දොසං දිස්වා එවං ගණ්හන්ති. න හොති තථාගතො පරං මරණාති ඛන්ධාපි ඉධෙව නස්සන්ති, තථාගතො ච මරණතො පරං න හොති උච්ඡිජ්ජති විනස්සති. ඉමෙ “හොතී”ති පක්ඛෙ දොසං දිස්වා එවං ගණ්හන්ති. හොති ච න ච හොතීති ඉමෙ එකෙකපක්ඛපරිග්ගහෙ දොසං දිස්වා උභයපක්ඛං ගණ්හන්ති. නෙව හොති න න හොතීති ඉමෙ උභයපක්ඛපරිග්ගහෙ උභයදොසාපත්තිං දිස්වා “හොතීති ච න හොති, නෙව හොතීති ච න හොතී”ති අමරාවික්ඛෙපපක්ඛං ගණ්හන්ති.

අයං පනෙත්ථ අට්ඨකථානයො – “සස්සතො ලොකොති වා”තිආදීහි දසහාකාරෙහි දිට්ඨිපභෙදොව වුත්තො. තත්ථ සස්සතො ලොකොති ච ඛන්ධපඤ්චකං ලොකොති ගහෙත්වා “අයං ලොකො නිච්චො ධුවො සබ්බකාලිකො”ති ගණ්හන්තස්ස සස්සතන්ති ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. අසස්සතොති තමෙව ලොකං “උච්ඡිජ්ජති විනස්සතී”ති ගණ්හන්තස්ස උච්ඡෙදග්ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. අන්තවාති පරිත්තකසිණලාභිනො සුප්පමත්තෙ වා සරාවමත්තෙ වා කසිණෙ සමාපන්නස්ස අන්තොසමාපත්තියං පවත්තිතරූපාරූපධම්මෙ “ලොකො”ති ච කසිණපරිච්ඡෙදන්තෙන “අන්තවා”ති ච ගණ්හන්තස්ස “අන්තවා ලොකො”ති ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. සා සස්සතදිට්ඨිපි හොති උච්ඡෙදදිට්ඨිපි. විපුලකසිණලාභිනො පන තස්මිං කසිණෙ සමාපන්නස්ස අන්තොසමාපත්තියං පවත්තිතරූපාරූපධම්මෙ “ලොකො”ති ච කසිණපරිච්ඡෙදන්තෙන “න අන්තවා”ති ච ගණ්හන්තස්ස “අනන්තවා ලොකො”ති ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. සා සස්සතදිට්ඨිපි හොති උච්ඡෙදදිට්ඨිපි. තං ජීවං තං සරීරන්ති භෙදනධම්මස්ස සරීරස්සෙව “ජීව”න්ති ගහිතත්තා “සරීරෙ උච්ඡිජ්ජමානෙ ජීවම්පි උච්ඡිජ්ජතී”ති උච්ඡෙදග්ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. දුතියපදෙ සරීරතො අඤ්ඤස්ස ජීවස්ස ගහිතත්තා “සරීරෙ උච්ඡිජ්ජමානෙපි ජීවං න උච්ඡිජ්ජතී”ති සස්සතග්ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. හොති තථාගතොතිආදීසු “සත්තො තථාගතො නාම, සො පරං මරණා හොතී”ති ගණ්හතො පඨමා සස්සතදිට්ඨි. “න හොතී”ති ගණ්හතො දුතියා උච්ඡෙදදිට්ඨි. “හොති ච න ච හොතී”ති ගණ්හතො තතියා එකච්චසස්සතදිට්ඨි. “නෙව හොති න න හොතී”ති ගණ්හතො චතුත්ථා අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨීති.

ඉතීති වුත්තප්පකාරදිට්ඨිනිස්සයනිදස්සනං. භවදිට්ඨිසන්නිස්සිතා වා සත්තා හොන්ති විභවදිට්ඨිසන්නිස්සිතා වාති භවො වුච්චති සස්සතො, සස්සතවසෙන උප්පජ්ජමානදිට්ඨි භවදිට්ඨි, භවොති දිට්ඨීති වුත්තං හොති. විභවො වුච්චති උච්ඡෙදො , උච්ඡෙදවසෙන උප්පජ්ජමානදිට්ඨි විභවදිට්ඨි, විභවොති දිට්ඨීති වුත්තං හොති. වුත්තප්පකාරා දසවිධා දිට්ඨි භවදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨි චාති ද්විධාව හොති. තාසු ද්වීසු එකෙකං සන්නිස්සිතා අපස්සිතා අල්ලීනා සත්තා හොන්ති.

එතෙ වා පන උභො අන්තෙ අනුපගම්මාති එත්ථ “අග්ගිතො වා උදකතො වා මිථුභෙදා වා”තිආදීසු (දී· නි· 2.152) විය වා-සද්දො සමුච්චයත්ථො. එතෙ වුත්තප්පකාරෙ සස්සතුච්ඡෙදවසෙන ද්වෙ පක්ඛෙ ච න උපගන්ත්වා අනල්ලීයිත්වා පහායාති අත්ථො. “අනුලොමිකා වා ඛන්තී”ති විකප්පත්ථොව. ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසූති ඉමෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතා. ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බං. තෙ තෙ පච්චයෙ පටිච්ච සහ සම්මා ච උප්පන්නා පටිච්චසමුප්පන්නා. තස්සා ඉදප්පච්චයතාය ච තෙසු පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ච ධම්මෙසු. අනුලොමිකාති ලොකුත්තරධම්මානං අනුලොමතො අනුලොමිකා. ඛන්තීති ඤාණං. ඤාණඤ්හි ඛමනතො ඛන්ති. පටිලද්ධා හොතීති සත්තෙහි අධිගතා හොති. ඉදප්පච්චයතාය ඛන්තියා උච්ඡෙදත්තානුපගමො හොති පච්චයුප්පන්නධම්මානං පච්චයසාමග්ගියං ආයත්තවුත්තිත්තා පච්චයානුපරමදස්සනෙන ඵලානුපරමදස්සනතො. පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු ඛන්තියා සස්සතත්තානුපගමො හොති පච්චයසාමග්ගියං නවනවානං පච්චයුප්පන්නධම්මානං උප්පාදදස්සනතො. එවමෙතෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්ම පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නධම්මදස්සනෙන න උච්ඡෙදො න සස්සතොති පවත්තං සම්මාදස්සනං “අනුලොමිකා ඛන්තී”ති වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි තදුභයදිට්ඨිපටිපක්ඛභූතා සම්මාදිට්ඨි වුත්තා හොති. යථාභූතං වා ඤාණන්ති යථාභූතං යථාසභාවං නෙය්යං. තත්ථ පවත්තඤාණම්පි විසයවොහාරෙන “යථාභූතඤාණ”න්ති වුත්තං. තං පන සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාපරියන්තං විපස්සනාඤාණං ඉධාධිප්පෙතං. හෙට්ඨා පන “යථාභූතඤාණදස්සන”න්ති භයතූපට්ඨානඤාණං වුත්තං. යථාභූතං වා ඤාණං සත්තෙහි පටිලද්ධං හොතීති සම්බන්ධො.