64-67. සුද්ධිකපටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා
සුද්ධිකපටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසෙ ඉමෙසං ඤාණානං පභෙදාභාවතොයෙව හෙට්ඨා විය පභෙදං අදස්සෙත්වායෙව අත්ථෙසු ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදාතිආදි වුත්තං. පඤ්ඤාපභෙදාභාවෙපි අත්තනා පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මමත්තවසෙන නානත්තසබ්භාවතො අත්ථනානත්තෙ පඤ්ඤා අත්ථපටිසම්භිදෙ ඤාණන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ නානත්තෙති අත්ථාදීනං අනෙකභාවෙ. වවත්ථානෙති අත්ථාදීනං නිච්ඡයනෙ. සල්ලක්ඛණෙති අත්ථාදීනං සම්මාදස්සනෙ. උපලක්ඛණෙති අත්ථාදීනං භුසංදස්සනෙ. පභෙදෙති අත්ථාදීනං නානාභෙදෙ. පභාවනෙති අත්ථාදීනං පාකටීකරණෙන උප්පාදනෙ. ජොතනෙති අත්ථාදීනං දීපනෙ. විරොචනෙති අත්ථාදීනං විවිධා දීපනෙ. පකාසනෙති අත්ථාදීනං පභාසනෙ . “නානත්තෙ”ති මූලපදං කත්වා සබ්බසාධාරණවසෙන වුත්තං. “වවත්ථානෙ”ති සොතාපන්නස්ස වසෙන, “සල්ලක්ඛණෙ උපලක්ඛණෙ”ති සකදාගාමිස්ස වසෙන, “පභෙදෙ පභාවනෙ”ති අනාගාමිස්ස වසෙන, “ජොතනෙ විරොචනෙ පකාසනෙ”ති අරහතො වසෙන වුත්තන්ති එවම්පෙත්ථ යොජනා කාතබ්බාති.
සුද්ධිකපටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
ඉති සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ග-අට්ඨකථාය
පඨමො භාගො නිට්ඨිතො.
(දුතියො භාගො)
68. ඉන්ද්රියපරොපරියත්තඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා
ඉන්ද්රියපරොපරියත්තඤාණනිද්දෙසෙ තථාගතස්සාති වචනෙ උද්දෙසෙ සරූපතො අවිජ්ජමානෙපි “ඡ ඤාණානි අසාධාරණානි සාවකෙහී”ති (පටි· ම· මාතිකා 1.73) වුත්තත්තා “තථාගතස්සා”ති වුත්තමෙව හොති. තස්මා උද්දෙසෙ අත්ථතො සිද්ධස්ස තථාගතවචනස්ස නිද්දෙසෙ ගහණං කතං. සත්තෙ පස්සතීති රූපාදීසු ඡන්දරාගෙන සත්තතාය ලග්ගතාය සත්තා, තෙ සත්තෙ ඉන්ද්රියපරොපරියත්තඤාණෙන චක්ඛුනා පස්සති ඔලොකෙති. අප්පරජක්ඛෙති පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි අප්පං රාගාදිරජො එතෙසන්ති අප්පරජක්ඛා, අප්පං රාගාදිරජො එතෙසන්ති වා අප්පරජක්ඛා. තෙ අප්පරජක්ඛෙ. මහාරජක්ඛෙති පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි මහන්තං රාගාදිරජො එතෙසන්ති මහාරජක්ඛා, මහන්තං රාගාදිරජො එතෙසන්ති වා මහාරජක්ඛා. තික්ඛින්ද්රියෙ මුදින්ද්රියෙති තික්ඛානි සද්ධාදීනි ඉන්ද්රියානි එතෙසන්ති තික්ඛින්ද්රියා, මුදූනි සද්ධාදීනි ඉන්ද්රියානි එතෙසන්ති මුදින්ද්රියා. ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙති සුන්දරා සද්ධාදයො ආකාරා කොට්ඨාසා එතෙසන්ති ස්වාකාරා, කුච්ඡිතා ගරහිතා සද්ධාදයො ආකාරා කොට්ඨාසා එතෙසන්ති ද්වාකාරා. සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙති යෙ කථිතං කාරණං සල්ලක්ඛෙන්ති සුඛෙන සක්කා හොන්ති විඤ්ඤාපෙතුං, තෙ සුවිඤ්ඤාපයා, තබ්බිපරීතා දුවිඤ්ඤාපයා. අප්පෙකච්චෙ පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනොති අපි එකෙ පරලොකඤ්චෙව රාගාදිවජ්ජඤ්ච භයතො පස්සන්තෙ, ඉමස්ස පන පදස්ස නිද්දෙසෙ පරලොකස්සෙව න වුත්තත්තා ඛන්ධාදිලොකෙ ච රාගාදිවජ්ජෙ ච පරං බාළ්හං භයං පස්සනසීලාති පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනො. තෙ පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනෙති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. අප්පෙකච්චෙ න පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනොති තබ්බිපරීතෙ. ලොකොති ච ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන. වජ්ජන්ති ච වජ්ජනීයට්ඨෙන. එත්තාවතා උද්දෙසස්ස නිද්දෙසො කතො හොති.
පුන නිද්දෙසස්ස පටිනිද්දෙසං කරොන්තො අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙතිආදිමාහ. තත්ථ තීසු රතනෙසු ඔකප්පනසඞ්ඛාතා සද්ධා අස්ස අත්ථීති සද්ධො. සො සද්ධාසම්පන්නො පුග්ගලො අස්සද්ධියරජස්ස චෙව අස්සද්ධියමූලකස්ස සෙසාකුසලරජස්ස ච අප්පකත්තා අප්පරජක්ඛො. නත්ථි එතස්ස සද්ධාති අස්සද්ධො. සො වුත්තප්පකාරස්ස රජස්ස මහන්තත්තා මහාරජක්ඛො. ආරද්ධං වීරියමනෙනාති ආරද්ධවීරියො. සො කොසජ්ජරජස්ස චෙව කොසජ්ජමූලකස්ස සෙසාකුසලරජස්ස ච අප්පකත්තා අප්පරජක්ඛො. හීනවීරියත්තා කුච්ඡිතෙන ආකාරෙන සීදතීති කුසීදො, කුසීදො එව කුසීතො. සො වුත්තප්පකාරස්ස රජස්ස මහන්තත්තා මහාරජක්ඛො. ආරම්මණං උපෙච්ච ඨිතා සති අස්සාති උපට්ඨිතස්සති. සො මුට්ඨස්සච්චරජස්ස චෙව මුට්ඨස්සච්චමූලකස්ස සෙසාකුසලරජස්ස ච අප්පකත්තා අප්පරජක්ඛො. මුට්ඨා නට්ඨා සති අස්සාති මුට්ඨස්සති. සො වුත්තප්පකාරස්ස රජස්ස මහන්තත්තා මහාරජක්ඛො. අප්පනාසමාධිනා උපචාරසමාධිනා වා ආරම්මණෙ සමං, සම්මා වා ආහිතො ඨිතොති සමාහිතො, සමාහිතචිත්තොති වා සමාහිතො. සො උද්ධච්චරජස්ස චෙව උද්ධච්චමූලකස්ස සෙසාකුසලරජස්ස ච අප්පකත්තා අප්පරජක්ඛො. න සමාහිතො අසමාහිතො. සො වුත්තප්පකාරස්ස රජස්ස මහන්තත්තා මහාරජක්ඛො. උදයත්ථගාමිනී පඤ්ඤා අස්ස අත්ථීති පඤ්ඤවා. සො මොහරජස්ස චෙව මොහමූලකස්ස සෙසාකුසලරජස්ස ච අප්පකත්තා අප්පරජක්ඛො. මොහමූළ්හත්තා දුට්ඨා පඤ්ඤා අස්සාති දුප්පඤ්ඤො. සො වුත්තප්පකාරස්ස රජස්ස මහන්තත්තා මහාරජක්ඛො. සද්ධො පුග්ගලො තික්ඛින්ද්රියොති බහුලං උප්පජ්ජමානාය බලවතියා සද්ධාය සද්ධො, තෙනෙව සද්ධින්ද්රියෙන තික්ඛින්ද්රියො. අස්සද්ධො පුග්ගලො මුදින්ද්රියොති බහුලං උප්පජ්ජමානෙන අස්සද්ධියෙන අස්සද්ධො, අන්තරන්තරා උප්පජ්ජමානෙන දුබ්බලෙන සද්ධින්ද්රියෙන මුදින්ද්රියො. එස නයො සෙසෙසුපි. සද්ධො පුග්ගලො ස්වාකාරොති තාය එව සද්ධාය සොභනාකාරො. අස්සද්ධො පුග්ගලො ද්වාකාරොති තෙනෙව අස්සද්ධියෙන විරූපාකාරො. එස නයො සෙසෙසුපි. සුවිඤ්ඤාපයොති සුඛෙන විඤ්ඤාපෙතුං සක්කුණෙය්යො. දුවිඤ්ඤාපයොති දුක්ඛෙන විඤ්ඤාපෙතුං සක්කුණෙය්යො. පරලොකවජ්ජභයදස්සාවීති එත්ථ යස්මා පඤ්ඤාසම්පන්නස්සෙව සද්ධාදීනි සුපරිසුද්ධානි හොන්ති, තස්මා සුපරිසුද්ධසද්ධාදිසම්පන්නො තංසම්පයුත්තාය, සුපරිසුද්ධසද්ධාදිසම්පන්නොපි වා තප්පච්චයාය පඤ්ඤාය පරලොකවජ්ජභයදස්සාවී හොති. තස්මා එව හි සද්ධාදයොපි චත්තාරො “පරලොකවජ්ජභයදස්සාවී”ති වුත්තා.