ධම්මට්ඨිතිඤාණනිද්දෙසෙ අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං උප්පාදට්ඨිතීතිආදීසු තිට්ඨන්ති එතාය සඞ්ඛාරාති ඨිති. කා සා? අවිජ්ජා. සා හි සඞ්ඛාරානං උප්පාදාය නිබ්බත්තියා ඨිති කාරණන්ති උප්පාදට්ඨිති. උප්පන්නානං පවත්තියාපි කාරණන්ති පවත්තට්ඨිති. කිඤ්චාපි හි ජනකපච්චයස්ස ජනනක්ඛණෙයෙව කිච්චානුභාවො හොති, තෙන පන ජනිතානංයෙව පවත්තත්තා සකක්ඛණෙ පවත්තියාපි කාරණං නාම හොති, සන්තතිවසෙන වා පවත්තියා කාරණන්ති අත්ථො . පවත්තන්ති ච නපුංසකෙ භාවවචනමෙතං, තස්මා පවත්තං පවත්තීති අත්ථතො එකං. පවත්තිසද්දස්ස පන පාකටත්තා තෙන යොජෙත්වා අත්ථො වුත්තො. භාවෙපි ඨිතිසද්දස්ස සිජ්ඣනතො න ඉධ භාවෙ ඨිතිසද්දො, කාරණෙ ඨිතිසද්දොති දස්සනත්තං නිමිත්තට්ඨිතීති වුත්තං, නිමිත්තභූතා ඨිතීති අත්ථො, කාරණභූතාති වුත්තං හොති. න කෙවලං නිමිත්තමත්තං හොති, අථ ඛො සඞ්ඛාරජනනෙ සබ්යාපාරා විය හුත්වා ආයූහති වායමතීති පච්චයසමත්ථතං දස්සෙන්තො ආයූහනට්ඨිතීති ආහ, ආයූහනභූතා ඨිතීති අත්ථො. යස්මා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරෙ උප්පාදයමානා උප්පාදෙ සංයොජෙති නාම, ඝටෙතීති අත්ථො. සඞ්ඛාරෙ පවත්තයමානා පවත්තියං පලිබුන්ධති නාම, බන්ධතීති අත්ථො. තස්මා සඤ්ඤොගට්ඨිති පලිබොධට්ඨිතීති වුත්තා. සඤ්ඤොගභූතා ඨිති, පලිබොධභූතා ඨිතීති අත්ථො. යස්මා අවිජ්ජාව සඞ්ඛාරෙ උප්පාදයමානා උප්පාදාය පවත්තියා ච මූලකාරණට්ඨෙන සමුදයො නාම, සමුදයභූතා ඨිතීති සමුදයට්ඨිති, මූලකාරණභූතා ඨිතීති අත්ථො. අවිජ්ජාව සඞ්ඛාරානං උප්පාදෙ ජනකපච්චයත්තා, පවත්තියං උපත්ථම්භකපච්චයත්තා හෙතුට්ඨිති පච්චයට්ඨිතීති වුත්තා, හෙතුභූතා ඨිති, පච්චයභූතා ඨිතීති අත්ථො. ජනකපච්චයො හි හෙතූති, උපත්ථම්භකො පච්චයොති වුච්චති. එවං සෙසෙසුපි යොජෙතබ්බං.

භවො ජාතියා, ජාති ජරාමරණස්සාති එත්ථ පන උප්පාදට්ඨිති සඤ්ඤොගට්ඨිති හෙතුට්ඨිතීති උප්පාදවසෙන යොජිතානි පදානි ජාතිජරාමරණවන්තානං ඛන්ධානං වසෙන පරියායෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. කෙචි පන “උප්පාදාය ඨිති උප්පාදට්ඨිතී”ති එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ අත්ථං වණ්ණයන්ති. අවිජ්ජා පච්චයොති අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං පච්චයභාවං අපෙක්ඛිත්වා වුත්තං. අවිජ්ජායපි පච්චයසම්භූතත්තා තස්සා අපි පච්චයපරිග්ගහණදස්සනත්ථං උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤාති වුත්තං. එවං සෙසෙසුපි යොජෙතබ්බං. ජාති පච්චයො, ජරාමරණං පච්චයසමුප්පන්නන්ති පන පරියායෙන වුත්තං. අතීතම්පි අද්ධානන්ති අතික්කන්තම්පි කාලං. අනාගතම්පි අද්ධානන්ති අප්පත්තම්පි කාලං. උභයත්ථාපි අච්චන්තසංයොගත්ථෙ උපයොගවචනං.

ඉදානි නවාකාරවාරානන්තරං තෙ නවාකාරෙ විහාය හෙතුපටිච්චපච්චයපදෙහෙව යොජෙත්වා අවිජ්ජා හෙතු, සඞ්ඛාරා හෙතුසමුප්පන්නාතිආදයො තයො වාරා නිද්දිට්ඨා. නවාකාරවාරෙ ජනකඋපත්ථම්භකවසෙන පච්චයො වුත්තො. ඉධ පන හෙතුවාරස්ස පච්චයවාරස්ස ච විසුං ආගතත්තා හෙතූති ජනකපච්චයත්තං, පච්චයොති උපත්ථම්භකපච්චයත්තං වෙදිතබ්බං එකෙකස්සාපි අවිජ්ජාදිකස්ස පච්චයස්ස උභයථා සම්භවතො. පටිච්චවාරෙ අවිජ්ජා පටිච්චාති අත්තනො උප්පාදෙ සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාපෙක්ඛත්තා සඞ්ඛාරෙහි අවිජ්ජා පටිමුඛං එතබ්බා ගන්තබ්බාති පටිච්චා. එතෙන අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරුප්පාදනසමත්ථතා වුත්තා හොති. සඞ්ඛාරා පටිච්චසමුප්පන්නාති සඞ්ඛාරා අවිජ්ජං පටිච්ච තදභිමුඛං පවත්තනතො පටිමුඛං කත්වා න විහාය සමං උප්පන්නා. එවං සෙසෙසුපි ලිඞ්ගානුරූපෙන යොජෙතබ්බං. අවිජ්ජා පටිච්චාති උස්සුක්කවසෙන වා පාඨො, අත්ථො පනෙත්ථ අවිජ්ජා අත්තනො පච්චයෙ පටිච්ච පවත්තාති පාඨසෙසවසෙන යොජෙතබ්බො. එවං සෙසෙසුපි. චතූසුපි ච එතෙසු වාරෙසු ද්වාදසන්නං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානං පච්චයස්සෙව වසෙන ධම්මට්ඨිතිඤාණස්ස නිද්දිසිතබ්බත්තා අවිජ්ජාදීනං එකාදසන්නංයෙව අඞ්ගානං වසෙන ධම්මට්ඨිතිඤාණං නිද්දිට්ඨං, ජරාමරණස්ස පන අන්තෙ ඨිතත්තා තස්ස වසෙන න නිද්දිට්ඨං. ජරාමරණස්සාපි සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසානං පච්චයත්තා ජරාමරණං තෙසං පච්චයං කත්වා උපපරික්ඛමානස්ස තස්සාපි ජරාමරණස්ස වසෙන ධම්මට්ඨිතිඤාණං යුජ්ජතෙව.