පටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසෙ යස්මා ධම්මෙ අවුත්තෙ තස්ස කිච්චං න සක්කා වත්තුං, තස්මා උද්දිට්ඨානං පටිපාටිං අනාදියිත්වා පඨමං ධම්මා නිද්දිට්ඨා. ධම්මාදීනං අත්ථා වුත්තායෙව. සද්ධින්ද්රියං ධම්මොතිආදීහි ධම්මසද්දපරියාපන්නෙ ධම්මෙ වත්වා නානත්තසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො අඤ්ඤො සද්ධින්ද්රියං ධම්මොතිආදිමාහ. “අඤ්ඤො ධම්මො”ති හි වුත්තෙ ධම්මානං නානත්තං දස්සිතං හොති. පටිවිදිතාති අභිමුඛභාවෙන විදිතා පාකටා නාම හොන්ති. තෙන පටිසම්භිදාපදස්ස අත්ථො වුත්තො. අධිමොක්ඛට්ඨො අත්ථොතිආදීහි තෙසං සද්ධාදීනං අධිමුච්චනාදිකිච්චං අත්ථො නාමාති දස්සෙති. සන්දස්සෙතුන්ති පරං ඤාපෙතුකාමස්ස පරං සන්දස්සෙතුං. පරස්ස පන වචනං සුණන්තස්සාපි ලබ්භතියෙව. බ්යඤ්ජනනිරුත්තාභිලාපාති නාමබ්යඤ්ජනං නාමනිරුත්ති නාමාභිලාපො. නාමඤ්හි අත්ථං බ්යඤ්ජයතීති බ්යඤ්ජනං, “සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා සඞ්ඛාරාති වුච්චන්තී”ති (සං· නි· 3.79) එවං නිද්ධාරෙත්වා සහෙතුකං කත්වා වුච්චමානත්තා නිරුත්ති, අභිලපීයති එතෙන අත්ථොති අභිලාපොති වුච්චති.

නාමඤ්ච නාමෙතං චතුබ්බිධං – සාමඤ්ඤනාමං, ගුණනාමං, කිත්තිමනාමං, ඔපපාතිකනාමන්ති. තත්ථ පඨමකප්පිකෙසු මහාජනෙන සම්මන්නිත්වා ඨපිතත්තා “මහාසම්මතො”ති රඤ්ඤො නාමං සාමඤ්ඤනාමං. යං සන්ධාය වුත්තං “මහාජනසම්මතොති ඛො, වාසෙට්ඨ, ‘මහාසම්මතො මහාසම්මතො’ත්වෙව පඨමං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත”න්ති (දී· නි· 3.131). “ධම්මකථිකො පංසුකූලිකො විනයධරො තිපිටකධරො සද්ධො සතො”ති එවරූපං ගුණතො ආගතනාමං ගුණනාමං. “භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො”තිආදීනිපි තථාගතස්ස අනෙකානි නාමසතානි ගුණනාමානෙව. තෙන වුත්තං –

යං පන ජාතස්ස කුමාරකස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ දක්ඛිණෙය්යානං සක්කාරං කත්වා සමීපෙ ඨිතා ඤාතකා කප්පෙත්වා පකප්පෙත්වා “අයං අසුකො නාමා”ති නාමං කරොන්ති, ඉදං කිත්තිමනාමං. යා පන පුරිමපඤ්ඤත්ති අපරපඤ්ඤත්තියං පතති, පුරිමවොහාරො පච්ඡිමවොහාරෙ පතති. සෙය්යථිදං, පුරිමකප්පෙපි චන්දො චන්දොයෙව නාම, එතරහිපි චන්දොයෙව. අතීතෙ සූරියො, සමුද්දො, පථවී, පබ්බතො පබ්බතොයෙව නාම, එතරහිපි පබ්බතොයෙවාති, ඉදං ඔපපාතිකනාමං. ඉදං චතුබ්බිධම්පි නාමං එකං නාමමෙව හොති , තං ලොකසඞ්කෙතමත්තසිද්ධං පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං. අඤ්ඤෙ පන “නාමං නාම අත්ථජොතකො සද්දො”ති වදන්ති. බලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගානං වුත්තනයානුසාරෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ඤාණත්තයනිද්දෙසෙ නිමිත්තන්ති සඞ්ඛාරනිමිත්තං. අනිමිත්තෙති සඞ්ඛාරනිමිත්තපටිපක්ඛෙ නිබ්බානෙ. අධිමුත්තත්තාති තන්නින්නභාවෙන චිත්තස්ස විස්සට්ඨත්තා. ඵුස්ස ඵුස්ස වයං පස්සතීති සඞ්ඛාරනිමිත්තං ඤාණෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා තස්ස භඞ්ගං විපස්සනාඤාණෙනෙව පස්සති. එතෙන භඞ්ගානුපස්සනා සිද්ධා. සා අනිච්චානුපස්සනං සාධෙති, අනිච්චස්ස දුක්ඛත්තා සා දුක්ඛානුපස්සනං, දුක්ඛස්ස අනත්තත්තා සා අනත්තානුපස්සනන්ති එවමෙත්ථ තිස්සො අනුපස්සනා වුත්තා හොන්ති. අනිමිත්තො විහාරොති නිමිත්තං භයතො දිට්ඨත්තා සො විපස්සනත්තයවිහාරො අනිමිත්තවිහාරො නාම හොති. පණිධින්ති තණ්හං. අප්පණිහිතෙති තණ්හාපටිපක්ඛෙ නිබ්බානෙ. අභිනිවෙසන්ති අත්තාභිනිවෙසං. සුඤ්ඤතෙති අත්තවිරහිතෙ නිබ්බානෙ. සුඤ්ඤතොති සුඤ්ඤංයෙව සුඤ්ඤතො. පවත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වාති විපාකප්පවත්තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා. සුගතිසඞ්ඛාතවිපාකප්පවත්තාභිනන්දිනො හි සත්තා. අයං පන ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිතුකාමො තං පවත්තං, සබ්බඤ්ච සඞ්ඛාරගතං අනිච්චාදිතො පස්සිත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛතියෙව. එවඤ්හි දිට්ඨෙ ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිතුං සක්කොති, න අඤ්ඤථා. ආවජ්ජිත්වාති ආවජ්ජනෙන ආවජ්ජිත්වා. සමාපජ්ජතීති ඵලසමාපත්තිං පටිපජ්ජති. අනිමිත්තා සමාපත්තීති නිමිත්තං භයතො දිස්වා සමාපන්නත්තා අනිමිත්තා සමාපත්ති නාම. අනිමිත්තවිහාරසමාපත්තීති විපස්සනාවිහාරවසෙන ච ඵලසමාපත්තිවසෙන ච තදුභයං නාම හොති.

ඉදානි සඞ්ඛාරනිමිත්තමෙව විභජිත්වා දස්සෙන්තො රූපනිමිත්තන්තිආදිමාහ. ජරාමරණග්ගහණෙ වත්තබ්බං පුබ්බෙ වුත්තමෙව. “අඤ්ඤො අනිමිත්තවිහාරො”තිආදීහි වුත්තෙයෙව නිගමෙත්වා දස්සෙති. සඞ්ඛෙපෙන විහාරට්ඨෙ ඤාණං නාම ඵලසමාපත්තියා පුබ්බභාගෙ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණෙ ඨිතස්ස විපස්සනාවිහාරනානත්තෙ ඤාණං සමාපත්තට්ඨෙ ඤාණං නාම ඵලසමාපත්තිනානත්තෙ ඤාණං. විහාරසමාපත්තට්ඨෙ ඤාණං නාම තදුභයනානත්තෙ ඤාණං. විපස්සනාවිහාරෙනෙව වීතිනාමෙතුකාමො විපස්සනාවිහාරමෙව පවත්තෙති, ඵලසමාපත්තිවිහාරෙනෙව වීතිනාමෙතුකාමො විපස්සනාපටිපාටියා උස්සක්කිත්වා ඵලසමාපත්තිවිහාරමෙව පවත්තෙති, තදුභයෙන වීතිනාමෙතුකාමො තදුභයං පවත්තෙති. එවං පුග්ගලාධිප්පායවසෙන තිවිධං ජාතං. සෙසමෙත්ථ වත්තබ්බං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණවණ්ණනායං වුත්තමෙව.