පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙසවණ්ණනා
ඉතො පරං සඞ්ගීතිකාරා දෙසනං ථොමෙන්තා “ඉදමවොච භගවා”තිආදිමාහංසු. තත්ථ ඉදමවොචාති ඉදං පාරායනං අවොච. පරිචාරකසොළසානන්ති බාවරිස්ස පරිචාරකෙන පිඞ්ගියෙන සහ සොළසානං, බුද්ධස්ස වා භගවතො පරිචාරකානං සොළසානන්ති පරිචාරකසොළසානං. තෙ එව ච බ්රාහ්මණා තත්ථ සොළසසු දිසාසු පුරතො ච පච්ඡතො ච වාමපස්සතො ච දක්ඛිණපස්සතො ච ඡ ඡ යොජනා නිසින්නා උජුකෙන ද්වාදසයොජනිකා අහොසි. අජ්ඣිට්ඨොති යාචිතො.
අත්ථමඤ්ඤායාති පාළිඅත්ථමඤ්ඤාය. ධම්මමඤ්ඤායාති පාළිමඤ්ඤාය. පාරායනන්ති එවං ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස අධිවචනං ආරොපෙත්වා තෙසං බ්රාහ්මණානං නාමානි කිත්තයන්තො “අජිතො…පෙ… බුද්ධසෙට්ඨමුපාගමු”න්ති ආහංසු. තත්ථ සම්පන්නචරණන්ති නිබ්බානපදට්ඨානභූතෙන පාතිමොක්ඛසීලාදිනා සම්පන්නං. ඉසින්ති මහෙසිං.
නිද්දෙසෙ උපාගමිංසූති සමීපං ගමිංසු. උපසඞ්කමිංසූති අවිදූරට්ඨානං ගමිංසු. පයිරුපාසිංසූති සමීපෙ නිසීදිංසු. පරිපුච්ඡිංසූති පරිපුච්ඡං ආහරිංසු. පරිගණ්හිංසූති තුලයිංසු. “චොදයිංසූ”ති කෙචි.
සීලාචාරනිබ්බත්තීති උත්තමසීලාචාරනිබ්බත්ති, මග්ගෙන නිප්ඵන්නසීලන්ති අත්ථො.
ගම්භීරෙති උත්තානභාවපටික්ඛෙපවචනං. දුද්දසෙති ගම්භීරත්තා දුද්දසෙ, දුක්ඛෙන දට්ඨබ්බෙ, න සක්කා සුඛෙන දට්ඨුං. දුද්දසත්තාව දුරනුබොධෙ, දුක්ඛෙන අවබුජ්ඣිතබ්බෙ, න සක්කා සුඛෙන අවබුජ්ඣිතුං. සන්තෙති නිබ්බුතෙ. පණීතෙති අතප්පකෙ. ඉදං ද්වයං ලොකුත්තරමෙව සන්ධාය වුත්තං. අතක්කාවචරෙති තක්කෙන න අවචරිතබ්බෙ න ඔගාහිතබ්බෙ ඤාණෙනෙව අවචරිතබ්බෙ. නිපුණෙති සණ්හෙ. පණ්ඩිතවෙදනීයෙති සම්මා පටිපන්නෙහි පණ්ඩිතෙහි වෙදිතබ්බෙ.
තොසෙසීති තුට්ඨිං ආපාදෙසි. විතොසෙසීති විවිධා තෙසං සොමනස්සං උප්පාදෙසි. පසාදෙසීති තෙසං චිත්තප්පසාදං අකාසි . ආරාධෙසීති ආරාධයි සිද්ධිං පාපෙසි. අත්තමනෙ අකාසීති සොමනස්සවසෙන සකමනෙ අකාසි.
තතො පරං බ්රහ්මචරියමචරිංසූති මග්ගබ්රහ්මචරියං අචරිංසු.
තස්මා පාරායනන්ති තස්ස පාරභූතස්ස නිබ්බානස්ස ආයතනන්ති වුත්තං හොති.
සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙසවණ්ණනා
පාරායනමනුගායිස්සන්ති අස්ස අයං සම්බන්ධො – භගවතා හි පාරායනෙ දෙසිතෙ සොළසසහස්සජටිලා අරහත්තං පාපුණිංසු, අවසෙසානඤ්ච චුද්දසකොටිසඞ්ඛානං දෙවමනුස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –
“තතො පාසාණකෙ රම්මෙ, පාරායනසමාගමෙ;
අමතං පාපයී බුද්ධො, චුද්දස පාණකොටියො”ති. (සු· නි· අට්ඨ· 2.1138);
අමතං පාපයී බුද්ධො, චුද්දස පාණකොටියො”ති. (සු· නි· අට්ඨ· 2.1138);
නිට්ඨිතාය පන ධම්මදෙසනාය තතො තතො ආගතා මනුස්සා භගවතො ආනුභාවෙන අත්තනො අත්තනො ගාමනිගමාදීස්වෙව පාතුරහෙසුං. භගවාපි සාවත්ථිමෙව අගමාසි පරිචාරකසොළසාදීහි අනෙකෙහි භික්ඛුසහස්සෙහි පරිවුතො. තත්ථ පිඞ්ගියො භගවන්තං වන්දිත්වා ආහ – “ගච්ඡාමහං, භන්තෙ, බාවරිස්ස බුද්ධුප්පාදං ආරොචෙතුං, පටිස්සුතඤ්හි තස්සෙව මයා”ති. අථ භගවතා අනුඤ්ඤාතො ඤාණගමනෙනෙව ගොධාවරීතීරං ගන්ත්වා පාදගමනෙන අස්සමාභිමුඛො අගමාසි. තමෙනං බාවරී බ්රාහ්මණො මග්ගං ඔලොකෙන්තො නිසින්නො දූරතොව තං ඛාරිජටාදිවිරහිතං භික්ඛුවෙසෙනාගච්ඡන්තං දිස්වා “බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො”ති නිට්ඨමගමාසි. සම්පත්තඤ්චාපි නං පුච්ඡි – “කිං, පිඞ්ගිය, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො”ති? “ආම, බ්රාහ්මණ, උප්පන්නො, පාසාණකෙ චෙතියෙ නිසින්නො අම්හාකං ධම්මං දෙසෙසි, තමහං තුය්හං දෙසෙස්සාමී”ති. තතො බාවරී මහතා සක්කාරෙන සපරිසො තං පූජෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙසි. තත්ථ නිසීදිත්වා පිඞ්ගියො “පාරායනමනුගායිස්ස”න්තිආදිමාහ.