ඡට්ඨගාථාවණ්ණනා
එවං භගවා තෙන තෙන අධිප්පායෙන නිහිතම්පි යථාධිප්පායං අනුපකප්පන්තං නානප්පකාරෙහි නස්සනධම්මං ලොකසම්මතං නිධිං වත්වා ඉදානි යං පුඤ්ඤසම්පදං පරමත්ථතො නිධීති දස්සෙතුං තස්ස කුටුම්බිකස්ස අනුමොදනත්ථමිදං නිධිකණ්ඩමාරද්ධං, තං දස්සෙන්තො ආහ –
“යස්ස දානෙන සීලෙන, සංයමෙන දමෙන ච.
නිධී සුනිහිතො හොති, ඉත්ථියා පුරිසස්ස වා”ති.
තත්ථ දානන්ති “දානඤ්ච ධම්මචරියා චා”ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. සීලන්ති කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො. පඤ්චඞ්ගදසඞ්ගපාතිමොක්ඛසංවරාදි වා සබ්බම්පි සීලං ඉධ සීලන්ති අධිප්පෙතං. සංයමොති සංයමනං සංයමො, චෙතසො නානාරම්මණගතිනිවාරණන්ති වුත්තං හොති, සමාධිස්සෙතං අධිවචනං. යෙන සංයමෙන සමන්නාගතො “හත්ථසංයතො, පාදසංයතො, වාචාසංයතො, සංයතුත්තමො”ති එත්ථ සංයතුත්තමොති වුත්තො. අපරෙ ආහු “සංයමනං සංයමො, සංවරණන්ති වුත්තං හොති, ඉන්ද්රියසංවරස්සෙතං අධිවචන”න්ති. දමොති දමනං, කිලෙසූපසමනන්ති වුත්තං හොති, පඤ්ඤායෙතං අධිවචනං. පඤ්ඤා හි කත්ථචි පඤ්ඤාත්වෙව වුච්චති “සුස්සූසා ලභතෙ පඤ්ඤ”න්ති එවමාදීසු (සං· නි· 1.246; සු· නි· 188). කත්ථචි ධම්මොති “සච්චං ධම්මො ධිති චාගො”ති එවමාදීසු. කත්ථචි දමොති “යදි සච්චා දමා චාගා, ඛන්ත්යා භිය්යො න විජ්ජතී”තිආදීසු.
එවං දානාදීනි ඤත්වා ඉදානි එවං ඉමිස්සා ගාථාය සම්පිණ්ඩෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො – යස්ස ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා දානෙන සීලෙන සංයමෙන දමෙන චාති ඉමෙහි චතූහි ධම්මෙහි යථා හිරඤ්ඤෙන සුවණ්ණෙන මුත්තාය මණිනා වා ධනමයො නිධි තෙසං සුවණ්ණාදීනං එකත්ථ පක්ඛිපනෙන නිධීයති, එවං පුඤ්ඤමයො නිධි තෙසං දානාදීනං එකචිත්තසන්තානෙ චෙතියාදිම්හි වා වත්ථුම්හි සුට්ඨු කරණෙන සුනිහිතො හොතීති.
සත්තමගාථාවණ්ණනා
එවං භගවා “යස්ස දානෙනා”ති ඉමාය ගාථාය පුඤ්ඤසම්පදාය පරමත්ථතො නිධිභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි යත්ථ නිහිතො, සො නිධි සුනිහිතො හොති, තං වත්ථුං දස්සෙන්තො ආහ –
“චෙතියම්හි ච සඞ්ඝෙ වා, පුග්ගලෙ අතිථීසු වා.
මාතරි පිතරි චාපි, අථො ජෙට්ඨම්හි භාතරී”ති.
තත්ථ චයිතබ්බන්ති චෙතියං, පූජෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති, චිතත්තා වා චෙතියං. තං පනෙතං චෙතියං තිවිධං හොති පරිභොගචෙතියං, උද්දිස්සකචෙතියං, ධාතුකචෙතියන්ති. තත්ථ බොධිරුක්ඛො පරිභොගචෙතියං, බුද්ධපටිමා උද්දිස්සකචෙතියං, ධාතුගබ්භථූපා සධාතුකා ධාතුකචෙතියං. සඞ්ඝොති බුද්ධප්පමුඛාදීසු යො කොචි. පුග්ගලොති ගහට්ඨපබ්බජිතෙසු යො කොචි. නත්ථි අස්ස තිථි, යම්හි වා තම්හි දිවසෙ ආගච්ඡතීති අතිථි. තඞ්ඛණෙ ආගතපාහුනකස්සෙතං අධිවචනං. සෙසං වුත්තනයමෙව.
එවං චෙතියාදීනි ඤත්වා ඉදානි එවං ඉමිස්සා ගාථාය සම්පිණ්ඩෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො – යො සො නිධි “සුනිහිතො හොතී”ති වුත්තො, සො ඉමෙසු වත්ථූසු සුනිහිතො හොති. කස්මා? දීඝරත්තං ඉට්ඨඵලානුප්පදානසමත්ථතාය. තථා හි අප්පකම්පි චෙතියම්හි දත්වා දීඝරත්තං ඉට්ඨඵලලාභිනො හොන්ති. යථාහ –
“එකපුප්ඵං යජිත්වාන, අසීතිකප්පකොටියො;
දුග්ගතිං නාභිජානාමි, පුප්ඵදානස්සිදං ඵල”න්ති ච.
“මත්තාසුඛපරිච්චාගා, පස්සෙ චෙ විපුලං සුඛ”න්ති ච. (ධ· ප· 290);
එවං දක්ඛිණාවිසුද්ධිවෙලාමසුත්තාදීසු වුත්තනයෙන සඞ්ඝාදිවත්ථූසුපි දානඵලවිභාගො වෙදිතබ්බො. යථා ච චෙතියාදීසු දානස්ස පවත්ති ඵලවිභූති ච දස්සිතා, එවං යථායොගං සබ්බත්ථ තං තං ආරභිත්වා චාරිත්තවාරිත්තවසෙන සීලස්ස, බුද්ධානුස්සතිවසෙන සංයමස්ස, තබ්බත්ථුකවිපස්සනාමනසිකාරපච්චවෙක්ඛණවසෙන දමස්ස ච පවත්ති තස්ස තස්ස ඵලවිභූති ච වෙදිතබ්බා.
අට්ඨමගාථාවණ්ණනා
එවං භගවා දානාදීහි නිධීයමානස්ස පුඤ්ඤමයනිධිනො චෙතියාදිභෙදං වත්ථුං දස්සෙත්වා ඉදානි එතෙසු වත්ථූසු සුනිහිතස්ස තස්ස නිධිනො ගම්භීරෙ ඔදකන්තිකෙ නිහිතනිධිතො විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ –
“එසො නිධි සුනිහිතො, අජෙය්යො අනුගාමිකො.
පහාය ගමනීයෙසු, එතං ආදාය ගච්ඡතී”ති.
තත්ථ පුබ්බපදෙන තං දානාදීහි සුනිහිතනිධිං නිද්දිසති “එසො නිධි සුනිහිතො”ති. අජෙය්යොති පරෙහි ජෙත්වා ගහෙතුං න සක්කා, අච්චෙය්යොතිපි පාඨො, තස්ස අච්චිතබ්බො අච්චනාරහො හිතසුඛත්ථිකෙන උපචිතබ්බොති අත්ථො. එතස්මිඤ්ච පාඨෙ එසො නිධි අච්චෙය්යොති සම්බන්ධිත්වා පුන “කස්මා”ති අනුයොගං දස්සෙත්වා “යස්මා සුනිහිතො අනුගාමිකො”ති සම්බන්ධිතබ්බං. ඉතරථා හි සුනිහිතස්ස අච්චෙය්යත්තං වුත්තං භවෙය්ය, න ච සුනිහිතො අච්චනීයො. අච්චිතො එව හි සොති. අනුගච්ඡතීති අනුගාමිකො, පරලොකං ගච්ඡන්තම්පි තත්ථ තත්ථ ඵලදානෙන න විජහතීති අත්ථො.