ඡට්ඨගාථාපරද්ධසත්තමගාථාවණ්ණනා
එවං භගවා රඤ්ඤො මාගධස්ස පෙත්තිවිසයූපපන්නානං පුබ්බඤාතීනං සම්පත්තිං නිස්සාය ථොමෙන්තො “එතෙ තෙ, මහාරාජ, ඤාතී ඉමාය දානසම්පදාය අත්තමනා එවං ථොමෙන්තී”ති දස්සෙන්තො –
“චිරං ජීවන්තු නො ඤාතී, යෙසං හෙතු ලභාමසෙ;
අම්හාකඤ්ච කතා පූජා, දායකා ච අනිප්ඵලා”ති. –
වත්වා පුන තෙසං පෙත්තිවිසයූපපන්නානං අඤ්ඤස්ස කසිගොරක්ඛාදිනො සම්පත්තිපටිලාභකාරණස්ස අභාවං ඉතො දින්නෙන යාපනභාවඤ්ච දස්සෙන්තො “න හි තත්ථ කසී අත්ථී”ති ඡට්ඨගාථාය පච්ඡිමද්ධං “වණිජ්ජා තාදිසී”ති ඉමං සත්තමගාථඤ්ච ආහ.
තත්රායං අත්ථවණ්ණනා – න හි, මහාරාජ, තත්ථ පෙත්තිවිසයෙ කසි අත්ථි, යං නිස්සාය තෙ පෙතා සම්පත්තිං පටිලභෙය්යුං. ගොරක්ඛෙත්ථ න විජ්ජතීති න කෙවලං කසි එව, ගොරක්ඛාපි එත්ථ පෙත්තිවිසයෙ න විජ්ජති, යං නිස්සාය තෙ සම්පත්තිං පටිලභෙය්යුං. වණිජ්ජා තාදිසී නත්ථීති වාණිජ්ජාපි තාදිසී නත්ථි, යා තෙසං සම්පත්තිපටිලාභහෙතු භවෙය්ය. හිරඤ්ඤෙන කයාකයන්ති හිරඤ්ඤෙන කයවික්කයම්පි තත්ථ තාදිසං නත්ථි, යං තෙසං සම්පත්තිපටිලාභහෙතු භවෙය්ය. ඉතො දින්නෙන යාපෙන්ති, පෙතා කාලගතා තහින්ති කෙවලං පන ඉතො ඤාතීහි වා මිත්තාමච්චෙහි වා දින්නෙන යාපෙන්ති, අත්තභාවං ගමෙන්ති. පෙතාති පෙත්තිවිසයූපපන්නා සත්තා. කාලගතාති අත්තනො මරණකාලෙන ගතා, “කාලකතා”ති වා පාඨො, කතකාලා කතමරණාති අත්ථො. තහින්ති තස්මිං පෙත්තිවිසයෙ.
අට්ඨමනවමගාථාද්වයවණ්ණනා
එවං “ඉතො දින්නෙන යාපෙන්ති, පෙතා කාලගතා තහි”න්ති වත්වා ඉදානි උපමාහි තමත්ථං පකාසෙන්තො “උන්නමෙ උදකං වුට්ඨ”න්ති ඉදං ගාථාද්වයමාහ.
තස්සත්ථො – යථා උන්නතෙ ථලෙ උස්සාදෙ භූමිභාගෙ මෙඝෙහි අභිවුට්ඨං උදකං නින්නං පවත්තති, යො යො භූමිභාගො නින්නො ඔණතො, තං තං පවත්තති ගච්ඡති පාපුණාති, එවමෙව ඉතො දින්නං දානං පෙතානං උපකප්පති නිබ්බත්තති, පාතුභවතීති අත්ථො. නින්නමිව හි උදකප්පවත්තියා ඨානං පෙතලොකො දානුපකප්පනාය. යථාහ – “ඉදං ඛො, බ්රාහ්මණ, ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං උපකප්පතී”ති (අ· නි· 10.177). යථා ච කන්දරපදරසාඛාපසාඛකුසොබ්භමහාසොබ්භසන්නිපාතෙහි වාරිවහා මහානජ්ජො පූරා හුත්වා සාගරං පරිපූරෙන්ති, එවම්පි ඉතො දින්නදානං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පෙතානං උපකප්පතීති.
දසමගාථාවණ්ණනා
එවං භගවා “ඉතො දින්නෙන යාපෙන්ති, පෙතා කාලගතා තහි”න්ති ඉමං අත්ථං උපමාහි පකාසෙත්වා පුන යස්මා තෙ පෙතා “ඉතො කිඤ්චි ලච්ඡාමා”ති ආසාභිභූතා ඤාතිඝරං ආගන්ත්වාපි “ඉදං නාම නො දෙථා”ති යාචිතුං අසමත්ථා, තස්මා තෙසං ඉමානි අනුස්සරණවත්ථූනි අනුස්සරන්තො කුලපුත්තො දක්ඛිණං දජ්ජාති දස්සෙන්තො “අදාසි මෙ”ති ඉමං ගාථමාහ.
තස්සත්ථො – “ඉදං නාම මෙ ධනං වා ධඤ්ඤං වා අදාසී”ති ච, “ඉදං නාම මෙ කිච්චං අත්තනා උය්යොගමාපජ්ජන්තො අකාසී”ති ච, “අමු මෙ මාතිතො වා පිතිතො වා සම්බන්ධත්තා ඤාතී”ති ච සිනෙහවසෙන තාණසමත්ථතාය “මිත්තා”ති ච, “අසුකො මෙ සහ පංසුකීළකො සඛා”ති ච එවං සබ්බමනුස්සරන්තො පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා, දානං නිය්යාතෙය්යාති. අපරො පාඨො “පෙතානං දක්ඛිණා දජ්ජා”ති. තස්සත්ථො – දාතබ්බාති දජ්ජා. කා සා? පෙතානං දක්ඛිණා, තෙනෙව “අදාසි මෙ”තිආදිනා නයෙන පුබ්බෙ කතමනුස්සරං අනුස්සරතාති වුත්තං හොති. කරණවචනප්පසඞ්ගෙ පච්චත්තවචනං වෙදිතබ්බං.