දසමගාථාවණ්ණනා
එවං භගවා “ඉතො දින්නෙන යාපෙන්ති, පෙතා කාලගතා තහි”න්ති ඉමං අත්ථං උපමාහි පකාසෙත්වා පුන යස්මා තෙ පෙතා “ඉතො කිඤ්චි ලච්ඡාමා”ති ආසාභිභූතා ඤාතිඝරං ආගන්ත්වාපි “ඉදං නාම නො දෙථා”ති යාචිතුං අසමත්ථා, තස්මා තෙසං ඉමානි අනුස්සරණවත්ථූනි අනුස්සරන්තො කුලපුත්තො දක්ඛිණං දජ්ජාති දස්සෙන්තො “අදාසි මෙ”ති ඉමං ගාථමාහ.
තස්සත්ථො – “ඉදං නාම මෙ ධනං වා ධඤ්ඤං වා අදාසී”ති ච, “ඉදං නාම මෙ කිච්චං අත්තනා උය්යොගමාපජ්ජන්තො අකාසී”ති ච, “අමු මෙ මාතිතො වා පිතිතො වා සම්බන්ධත්තා ඤාතී”ති ච සිනෙහවසෙන තාණසමත්ථතාය “මිත්තා”ති ච, “අසුකො මෙ සහ පංසුකීළකො සඛා”ති ච එවං සබ්බමනුස්සරන්තො පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා, දානං නිය්යාතෙය්යාති. අපරො පාඨො “පෙතානං දක්ඛිණා දජ්ජා”ති. තස්සත්ථො – දාතබ්බාති දජ්ජා. කා සා? පෙතානං දක්ඛිණා, තෙනෙව “අදාසි මෙ”තිආදිනා නයෙන පුබ්බෙ කතමනුස්සරං අනුස්සරතාති වුත්තං හොති. කරණවචනප්පසඞ්ගෙ පච්චත්තවචනං වෙදිතබ්බං.
එකාදසමගාථාවණ්ණනා
එවං භගවා පෙතානං දක්ඛිණානිය්යාතනෙ කාරණභූතානි අනුස්සරණවත්ථූනි දස්සෙන්තො –
“අදාසි මෙ අකාසි මෙ, ඤාතිමිත්තා සඛා ච මෙ;
පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා, පුබ්බෙ කතමනුස්සර”න්ති. –
පෙතානං දක්ඛිණං දජ්ජා, පුබ්බෙ කතමනුස්සර”න්ති. –
වත්වා පුන යෙ ඤාතිමරණෙන රුණ්ණසොකාදිපරා එව හුත්වා තිට්ඨන්ති, න තෙසං අත්ථාය කිඤ්චි දෙන්ති, තෙසං තං රුණ්ණසොකාදි කෙවලං අත්තපරිතාපනමෙව හොති, න පෙතානං කිඤ්චි අත්ථං නිප්ඵාදෙතීති දස්සෙන්තො “න හි රුණ්ණං වා”ති ඉමං ගාථමාහ.
තත්ථ රුණ්ණන්ති රොදනා රොදිතත්තං අස්සුපාතනං, එතෙන කායපරිස්සමං දස්සෙති. සොකොති සොචනා සොචිතත්තං, එතෙන චිත්තපරිස්සමං දස්සෙති. යා චඤ්ඤාති යා ච රුණ්ණසොකෙහි අඤ්ඤා. පරිදෙවනාති ඤාතිබ්යසනෙන ඵුට්ඨස්ස ලාලප්පනා, “කහං එකපුත්තක පිය මනාපා”ති එවමාදිනා නයෙන ගුණසංවණ්ණනා, එතෙන වචීපරිස්සමං දස්සෙති.
ද්වාදසමගාථාවණ්ණනා
එවං භගවා “රුණ්ණං වා සොකො වා යා චඤ්ඤා පරිදෙවනා, සබ්බම්පි තං පෙතානං අත්ථාය න හොති, කෙවලන්තු අත්තානං පරිතාපනමත්තමෙව, එවං තිට්ඨන්ති ඤාතයො”ති රුණ්ණාදීනං නිරත්ථකභාවං දස්සෙත්වා පුන මාගධරාජෙන යා දක්ඛිණා දින්නා, තස්සා සාත්ථකභාවං දස්සෙන්තො “අයඤ්ච ඛො දක්ඛිණා”ති ඉමං ගාථමාහ.
තස්සත්ථො – අයඤ්ච ඛො, මහාරාජ, දක්ඛිණා තයා අජ්ජ අත්තනො ඤාතිගණං උද්දිස්ස දින්නා, සා යස්මා සඞ්ඝො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්ස, තස්මා සඞ්ඝම්හි සුප්පතිට්ඨිතා අස්ස පෙතජනස්ස දීඝරත්තං හිතාය උපකප්පති සම්පජ්ජති ඵලතීති වුත්තං හොති. උපකප්පතීති ච ඨානසො උපකප්පති, තංඛණංයෙව උපකප්පති, න චිරෙන. යථා හි තංඛණඤ්ඤෙව පටිභන්තං “ඨානසොවෙතං තථාගතං පටිභාතී”ති වුච්චති, එවමිධාපි තංඛණංයෙව උපකප්පන්තා “ඨානසො උපකප්පතී”ති වුත්තා. යං වා තං “ඉදං ඛො, බ්රාහ්මණ, ඨානං, යත්ථ ඨිතස්ස තං දානං උපකප්පතී”ති (අ· නි· 10.177) වුත්තං, තත්ථ ඛුප්පිපාසිකවන්තාසපරදත්තූපජීවිනිජ්ඣාමතණ්හිකාදිභෙදභින්නෙ ඨානෙ උපකප්පතීති වුත්තං යථා කහාපණං දෙන්තො “කහාපණසො දෙතී”ති ලොකෙ වුච්චති. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ උපකප්පතීති පාතුභවති, නිබ්බත්තතීති වුත්තං හොති.
තෙරසමගාථාවණ්ණනා
එවං භගවා රඤ්ඤා දින්නාය දක්ඛිණාය සාත්ථකභාවං දස්සෙන්තො –