5. කපොතජාතකවණ්ණනා (375)
ඉදානි ඛොම්හීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං ලොලභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. ලොලවත්ථු අනෙකසො විත්ථාරිතමෙව. තං පන සත්ථා “සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු, ලොලො”ති පුච්ඡිත්වා “ආම, භන්තෙ”ති වුත්තෙ “න ඛො භික්ඛු ඉදානෙව, පුබ්බෙපි ත්වං ලොලොසි, ලොලතාය පන ජීවිතක්ඛයං පත්තො”ති වත්වා අතීතං ආහරි.
අතීතෙ බාරාණසියං බ්රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො පාරාවතයොනියං නිබ්බත්තිත්වා බාරාණසිසෙට්ඨිනො මහානසෙ නීළපච්ඡියං වසති. අථෙකො කාකො මච්ඡමංසලුද්ධො තෙන සද්ධිං මෙත්තිං කත්වා තත්ථෙව වසි. සො එකදිවසං බහුං මච්ඡමංසං දිස්වා “ඉමං ඛාදිස්සාමී”ති නිත්ථුනන්තො නීළපච්ඡියංයෙව නිපජ්ජිත්වා පාරාවතෙන “එහි, සම්ම, ගොචරාය ගමිස්සාමා”ති වුච්චමානොපි “අජීරකෙන නිපන්නොම්හි, ගච්ඡ ත්ව”න්ති වත්වා තස්මිං ගතෙ “ගතො මෙ පච්චාමිත්තකණ්ටකො, ඉදානි යථාරුචි මච්ඡමංසං ඛාදිස්සාමී”ති චින්තෙන්තො පඨමං ගාථමාහ –
“ඉදානි ඛොම්හි සුඛිතො අරොගො, නික්කණ්ටකො නිප්පතිතො කපොතො;
කාහාමි දානී හදයස්ස තුට්ඨිං, තථා හි මං මංසසාකං බලෙතී”ති.
තත්ථ නිප්පතිතොති නිග්ගතො. කපොතොති පාරාවතො. කාහාමි දානීති කරිස්සාමි දානි. තථා හි මං මංසසාකං බලෙතීති තථා හි මංසඤ්ච අවසෙසං සාකඤ්ච මය්හං බලං කරොති, උට්ඨෙහි ඛාදාති වදමානං විය උස්සාහං මමං කරොතීති අත්ථො.
සො භත්තකාරකෙ මච්ඡමංසං පචිත්වා මහානසා නික්ඛම්ම සරීරතො සෙදං පවාහෙන්තෙ පච්ඡිතො නික්ඛමිත්වා රසකරොටියං නිලීයිත්වා “කිරි කිරී”ති සද්දමකාසි. භත්තකාරකො වෙගෙනාගන්ත්වා කාකං ගහෙත්වා සබ්බපත්තානි ලුඤ්ජිත්වා අල්ලසිඞ්ගීවෙරඤ්ච සිද්ධත්ථකෙ ච පිසිත්වා ලසුණං පූතිතක්කෙන මද්දිත්වා සකලසරීරං මක්ඛෙත්වා එකං කඨලං ඝංසිත්වා විජ්ඣිත්වා සුත්තකෙන තස්ස ගීවායං බන්ධිත්වා නීළපච්ඡියංයෙව තං පක්ඛිපිත්වා අගමාසි. පාරාවතො ආගන්ත්වා තං දිස්වා “කා එසා බලාකා මම සහායස්ස පච්ඡියං නිපන්නා, චණ්ඩො හි සො ආගන්ත්වා ඝාතෙය්යාපි න”න්ති පරිහාසං කරොන්තො දුතියං ගාථමාහ –
“කායං බලාකා සිඛිනී, චොරී ලඞ්ඝිපිතාමහා;
ඔරං බලාකෙ ආගච්ඡ, චණ්ඩො මෙ වායසො සඛා”ති.
සා හෙට්ඨා (ජා· අට්ඨ· 2.3.70) වුත්තත්ථායෙව.
තං සුත්වා කාකො තතියං ගාථමාහ –
“අලඤ්හි තෙ ජග්ඝිතායෙ, මමං දිස්වාන එදිසං;
විලූනං සූදපුත්තෙන, පිට්ඨමණ්ඩෙන මක්ඛිත”න්ති.
තත්ථ අලන්ති පටිසෙධත්ථෙ නිපාතො. ජග්ඝිතායෙති හසිතුං. ඉදං වුත්තං හොති – ඉදානි මං එදිසං එවං දුක්ඛප්පත්තං දිස්වා තව අලං හසිතුං, මා එදිසෙ කාලෙ පරිහාසකෙළිං කරොහීති.
සො පරිහාසකෙළිං කරොන්තොව පුන චතුත්ථං ගාථමාහ –
“සුන්හාතො සුවිලිත්තොසි, අන්නපානෙන තප්පිතො;
කණ්ඨෙ ච තෙ වෙළුරියො, අගමා නු කජඞ්ගල”න්ති.
තත්ථ කණ්ඨෙ ච තෙ වෙළුරියොති අයං තෙ වෙළුරියමණිපි කණ්ඨෙ පිළන්ධො, ත්වං එත්තකං කාලං අම්හාකං එතං න දස්සෙසීති කපාලං සන්ධායෙවමාහ. කජඞ්ගලන්ති ඉධ බාරාණසීයෙව “කජඞ්ගලා”ති අධිප්පෙතා. ඉතො නික්ඛමිත්වා කච්චි අන්තොනගරං ගතොසීති පුච්ඡති.
තතො කාකො පඤ්චමං ගාථමාහ –
“මා තෙ මිත්තො අමිත්තො වා, අගමාසි කජඞ්ගලං;
පිඤ්ඡානි තත්ථ ලායිත්වා, කණ්ඨෙ බන්ධන්ති වට්ටන”න්ති.
තත්ථ පිඤ්ඡානීති පත්තානි. තත්ථ ලායිත්වාති තස්මිං බාරාණසිනගරෙ ලුඤ්චිත්වා. වට්ටනන්ති කඨලිකං.
තං සුත්වා පාරාවතො ඔසානගාථමාහ –
“පුනපාපජ්ජසී සම්ම, සීලඤ්හි තව තාදිසං;
න හි මානුසකා භොගා, සුභුඤ්ජා හොන්ති පක්ඛිනා”ති.
තත්ථ පුනපාපජ්ජසීති පුනපි එවරූපං ආපජ්ජිස්සසි. එවරූපඤ්හි තෙ සීලන්ති.
ඉති නං සො ඔවදිත්වා තත්ථ අවසිත්වා පක්ඛෙ පසාරෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අගමාසි. කාකොපි තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පාපුණි.
සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ ලොලභික්ඛු අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨහි. තදා කාකො ලොලභික්ඛු අහොසි, කපොතො පන අහමෙව අහොසින්ති.
කපොතජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.
අඩ්ඪවග්ගො තතියො.
ජාතකුද්දානං –
මණිකුණ්ඩල සුජාතා, වෙනසාඛඤ්ච ඔරගං;
ඝටං කොරණ්ඩි ලටුකි, ධම්මපාලං මිගං තථා.
සුයොනන්දී වණ්ණාරොහ, සීලං හිරී ඛජ්ජොපනං;
අහි ගුම්බිය සාළියං, තචසාරං මිත්තවින්දං.
පලාසඤ්චෙව දීඝිති, මිගපොතක මූසිකං;
ධනුග්ගහො කපොතඤ්ච, ජාතකා පඤ්චවීසති.
පඤ්චකනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.