3. හිරිජාතකවණ්ණනා (363)
හිරිං තරන්තන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අනාථපිණ්ඩිකස්ස සහායං පච්චන්තවාසිසෙට්ඨිං ආරබ්භ කථෙසි. ද්වෙපි වත්ථූනි එකකනිපාතෙ නවමවග්ගස්ස පරියොසානජාතකෙ විත්ථාරිතානෙව. ඉධ පන “පච්චන්තවාසිසෙට්ඨිනො මනුස්සා අච්ඡින්නසබ්බසාපතෙය්යා අත්තනො සන්තකස්ස අස්සාමිනො හුත්වා පලාතා”ති බාරාණසිසෙට්ඨිස්ස ආරොචිතෙ බාරාණසිසෙට්ඨි “අත්තනො සන්තිකං ආගතානං කත්තබ්බං අකරොන්තා නාම පටිකාරකෙ න ලභන්තියෙවා”ති වත්වා ඉමා ගාථා අභාසි –
“හිරිං තරන්තං විජිගුච්ඡමානං, තවාහමස්මී ඉති භාසමානං;
සෙය්යානි කම්මානි අනාදියන්තං, නෙසො මමන්ති ඉති නං විජඤ්ඤා.
“යඤ්හි කයිරා තඤ්හි වදෙ, යං න කයිරා න තං වදෙ;
අකරොන්තං භාසමානං, පරිජානන්ති පණ්ඩිතා.
“න සො මිත්තො යො සදා අප්පමත්තො, භෙදාසඞ්කී රන්ධමෙවානුපස්සී;
යස්මිඤ්ච සෙතී උරසීව පුත්තො, ස වෙ මිත්තො යො අභෙජ්ජො පරෙහි.
“පාමොජ්ජකරණං ඨානං, පසංසාවහනං සුඛං;
ඵලානිසංසො භාවෙති, වහන්තො පොරිසං ධුරං.
“පවිවෙකරසං පිත්වා, රසං උපසමස්ස ච;
නිද්දරො හොති නිප්පාපො, ධම්මප්පීතිරසං පිව”න්ති.
තත්ථ හිරිං තරන්තන්ති ලජ්ජං අතික්කන්තං. විජිගුච්ඡමානන්ති මිත්තභාවෙන ජිගුච්ඡයමානං. තවාහමස්මීති “තව අහං මිත්තො”ති කෙවලං වචනමත්තෙනෙව භාසමානං. සෙය්යානි කම්මානිති “දස්සාමි කරිස්සාමී”ති වචනස්ස අනුරූපානි උත්තමකම්මානි. අනාදියන්තන්ති අකරොන්තං. නෙසො මමන්ති එවරූපං පුග්ගලං “න එසො මම මිත්තො”ති විජඤ්ඤා.
පාමොජ්ජකරණං ඨානන්ති දානම්පි සීලම්පි භාවනාපි පණ්ඩිතෙහි කල්යාණමිත්තෙහි සද්ධිං මිත්තභාවොපි. ඉධ පන වුත්තප්පකාරං මිත්තභාවමෙව සන්ධායෙවමාහ. පණ්ඩිතෙන හි කල්යාණමිත්තෙන සද්ධිං මිත්තභාවො පාමොජ්ජම්පි කරොති, පසංසම්පි වහති. ඉධලොකපරලොකෙසු කායිකචෙතසිකසුඛහෙතුතො “සුඛ”න්තිපි වුච්චති, තස්මා එතං ඵලඤ්ච ආනිසංසඤ්ච සම්පස්සමානො ඵලානිසංසො කුලපුත්තො පුරිසෙහි වහිතබ්බං දානසීලභාවනාමිත්තභාවසඞ්ඛාතං චතුබ්බිධම්පි පොරිසං ධුරං වහන්තො එතං මිත්තභාවසඞ්ඛාතං පාමොජ්ජකරණං ඨානං පසංසාවහනං සුඛං භාවෙති වඩ්ඪෙති, න පණ්ඩිතෙහි මිත්තභාවං භින්දතීති දීපෙති.
පවිවෙකරසන්ති කායචිත්තඋපධිවිවෙකානං රසං තෙ විවෙකෙ නිස්සාය උප්පන්නං සොමනස්සරසං. උපසමස්ස චාති කිලෙසූපසමෙන ලද්ධසොමනස්සස්ස. නිද්දරො හොති නිප්පාපොති සබ්බකිලෙසදරථාභාවෙන නිද්දරො, කිලෙසාභාවෙන නිප්පාපො හොති. ධම්මප්පීතිරසන්ති ධම්මපීතිසඞ්ඛාතං රසං, විමුත්තිපීතිං පිවන්තොති අත්ථො.
ඉති මහාසත්තො පාපමිත්තසංසග්ගතො උබ්බිග්ගො පවිවෙකරසෙන අමතමහානිබ්බානං පාපෙත්වා දෙසනාය කූටං ගණ්හි.
සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – “තදා පච්චන්තවාසී ඉදානි පච්චන්තවාසීයෙව, තදා බාරාණසිසෙට්ඨි අහමෙව අහොසි”න්ති.
හිරිජාතකවණ්ණනා තතියා.
4. ඛජ්ජොපනකජාතකවණ්ණනා (364)
කො නු සන්තම්හි පජ්ජොතෙති අයං ඛජ්ජොපනකපඤ්හො මහාඋමඞ්ගෙ විත්ථාරතො ආවි භවිස්සති.
ඛජ්ජොපනකජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.
5. අහිතුණ්ඩිකජාතකවණ්ණනා (365)
ධුත්තොම්හීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං මහල්ලකභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු හෙට්ඨා සාලූකජාතකෙ (ජා· 1.3.106 ආදයො) විත්ථාරිතං. ඉධාපි සො මහල්ලකො එකං ගාමදාරකං පබ්බාජෙත්වා අක්කොසති පහරති. දාරකො පලායිත්වා විබ්භමි. දුතියම්පි නං පබ්බාජෙත්වා තථෙවාකාසි. දුතියම්පි විබ්භමිත්වා පුන යාචියමානො ඔලොකෙතුම්පි න ඉච්ඡි. භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං “ආවුසො, අසුකො නාම මහල්ලකො අත්තනො සාමණෙරෙන සහාපි විනාපි වත්තිතුං න සක්කොති, ඉතරො තස්ස දොසං දිස්වා පුන ඔලොකෙතුම්පි න ඉච්ඡි, සුහදයො කුමාරකො”ති. සත්ථා ආගන්ත්වා “කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා”ති පුච්ඡිත්වා “ඉමාය නාමා”ති වුත්තෙ “න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස සාමණෙරො සුහදයොව, සකිං දොසං දිස්වා පුන ඔලොකෙතුම්පි න ඉච්ඡී”ති වත්වා අතීතං ආහරි.