17. චත්තාලීසනිපාතො
1. තෙසකුණජාතකවණ්ණනා (521)
වෙස්සන්තරං තං පුච්ඡාමීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොසලරඤ්ඤො ඔවාදවසෙන කථෙසි. තඤ්හි රාජානං ධම්මස්සවනත්ථාය ආගතං සත්ථා ආමන්තෙත්වා “මහාරාජ, රඤ්ඤා නාම ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙතබ්බං, යස්මිඤ්හි සමයෙ රාජානො අධම්මිකා හොන්ති, රාජයුත්තාපි තස්මිං සමයෙ අධම්මිකා හොන්තී”ති චතුක්කනිපාතෙ (අ· නි· 4.70) ආගතසුත්තනයෙන ඔවදිත්වා අගතිගමනෙ අගතිඅගමනෙ ච ආදීනවඤ්ච ආනිසංසඤ්ච කථෙත්වා “සුපිනකූපමා කාමා”තිආදිනා නයෙන කාමෙසු ආදීනවං විත්ථාරෙත්වා, “මහාරාජ, ඉමෙසඤ්හි සත්තානං –
‘මච්චුනා සඞ්ගරො නත්ථි, ලඤ්ජග්ගාහො න විජ්ජති;
යුද්ධං නත්ථි ජයො නත්ථි, සබ්බෙ මච්චුපරායණා’.
යුද්ධං නත්ථි ජයො නත්ථි, සබ්බෙ මච්චුපරායණා’.
තෙසං පරලොකං ගච්ඡන්තානං ඨපෙත්වා අත්තනා කතං කල්යාණකම්මං අඤ්ඤා පතිට්ඨා නාම නත්ථි. එවං ඉත්තරපච්චුපට්ඨානං අවස්සං පහාතබ්බං, න යසං නිස්සාය පමාදං කාතුං වට්ටති, අප්පමත්තෙනෙව හුත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙතුං වට්ටති. පොරාණකරාජානො අනුප්පන්නෙපි බුද්ධෙ පණ්ඩිතානං ඔවාදෙ ඨත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා දෙවනගරං පූරයමානා ගමිංසූ”ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.
අතීතෙ බාරාණසියං බ්රහ්මදත්තො රජ්ජං කාරෙන්තො අපුත්තකො අහොසි, පත්ථෙන්තොපි පුත්තං වා ධීතරං වා න ලභි. සො එකදිවසං මහන්තෙන පරිවාරෙන උය්යානං ගන්ත්වා දිවසභාගං උය්යානෙ කීළිත්වා මඞ්ගලසාලරුක්ඛමූලෙ සයනං අත්ථරාපෙත්වා ථොකං නිද්දායිත්වා පබුද්ධො සාලරුක්ඛං ඔලොකෙත්වා තත්ථ සකුණකුලාවකං පස්සි, සහ දස්සනෙනෙවස්ස සිනෙහො උප්පජ්ජි. සො එකං පුරිසං පක්කොසාපෙත්වා “ඉමං රුක්ඛං අභිරුහිත්වා එතස්මිං කුලාවකෙ කස්සචි අත්ථිතං වා නත්ථිතං වා ජානාහී”ති ආහ. සො “සාධු, දෙවා”ති වත්වා අභිරුහිත්වා තත්ථ තීණි අණ්ඩකානි දිස්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා “තෙන හි එතෙසං උපරි නාසවාතං මා විස්සජ්ජෙසී”ති වත්වා “චඞ්කොටකෙ කප්පාසපිචුං අත්ථරිත්වා තත්ථෙව තානි අණ්ඩකානි ඨපෙත්වා සණිකං ඔතරාහී”ති ඔතාරාපෙත්වා චඞ්කොටකං හත්ථෙන ගහෙත්වා “කතරසකුණණ්ඩකානි නාමෙතානී”ති අමච්චෙ පුච්ඡි. තෙ “මයං න ජානාම, නෙසාදා ජානිස්සන්තී”ති වදිංසු. රාජා නෙසාදෙ පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි. නෙසාදා, “මහාරාජ, තෙසු එකං උලූකඅණ්ඩං, එකං සාලිකාඅණ්ඩං, එකං සුවකඅණ්ඩ”න්ති කථයිංසු. කිං පන එකස්මිං කුලාවකෙ තිණ්ණං සකුණිකානං අණ්ඩානි හොන්තීති. ආම, දෙව, පරිපන්ථෙ අසති සුනික්ඛිත්තානි න නස්සන්තීති. රාජා තුස්සිත්වා “ඉමෙ මම පුත්තා භවිස්සන්තී”ති තානි තීණි අණ්ඩානි තයො අමච්චෙ පටිච්ඡාපෙත්වා “ඉමෙ මය්හං පුත්තා භවිස්සන්ති, තුම්හෙ සාධුකං පටිජග්ගිත්වා අණ්ඩකොසතො නික්ඛන්තකාලෙ මමාරොචෙය්යාථා”ති ආහ. තෙ තානි සාධුකං රක්ඛිංසු.
තෙසු පඨමං උලූකඅණ්ඩං භිජ්ජි. අමච්චො එකං නෙසාදං පක්කොසාපෙත්වා “ත්වං ඉත්ථිභාවං වා පුරිසභාවං වා ජානාහී”ති වත්වා තෙන තං වීමංසිත්වා “පුරිසො”ති වුත්තෙ රාජානං උපසඞ්කමිත්වා “පුත්තො තෙ, දෙව, ජාතො”ති ආහ. රාජා තුට්ඨො තස්ස බහුං ධනං දත්වා “පුත්තකං මෙ සාධුකං පටිජග්ග, ‘වෙස්සන්තරො’ති චස්ස නාමං කරොහී”ති වත්වා උය්යොජෙසි. සො තථා අකාසි. තතො කතිපාහච්චයෙන සාලිකාඅණ්ඩං භිජ්ජි. සොපි අමච්චො තං නෙසාදෙන වීමංසාපෙත්වා “ඉත්ථී”ති සුත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා “ධීතා තෙ, දෙව, ජාතා”ති ආහ. රාජා තුට්ඨො තස්සපි බහුං ධනං දත්වා “ධීතරං මෙ සාධුකං පටිජග්ග, ‘කුණ්ඩලිනී’ති චස්සා නාමං කරොහී”ති වත්වා උය්යොජෙසි. සොපි තථා අකාසි. පුන කතිපාහච්චයෙන සුවකඅණ්ඩං භිජ්ජි. සොපි අමච්චො නෙසාදෙන තං වීමංසිත්වා “පුරිසො”ති වුත්තෙ රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා “පුත්තො තෙ, දෙව, ජාතො”ති ආහ. රාජා තුට්ඨො තස්සපි බහුං ධනං දත්වා “පුත්තස්ස මෙ මහන්තෙන පරිවාරෙන මඞ්ගලං කත්වා ‘ජම්බුකො’තිස්ස නාමං කරොහී”ති වත්වා උය්යොජෙසි. සොපි තථා අකාසි. තෙ තයොපි සකුණා තිණ්ණං අමච්චානං ගෙහෙසු රාජකුමාරපරිහාරෙනෙව වඩ්ඪන්ති. රාජා “මම පුත්තො, මම ධීතා”ති වොහරති. අථස්ස අමච්චා අඤ්ඤමඤ්ඤං අවහසන්ති “පස්සථ, භො, රඤ්ඤො කිරියං, තිරච්ඡානගතෙපි ‘පුත්තො මෙ, ධීතා මෙ’ති වදන්තො විචරතී”ති.
තං සුත්වා රාජා චින්තෙසි – “ඉමෙ අමච්චා එතෙසං මම පුත්තානං පඤ්ඤාසම්පදං න ජානන්ති, පාකටං නෙසං කරිස්සාමී”ති. අථෙකං අමච්චං වෙස්සන්තරස්ස සන්තිකං පෙසෙසි – “තුම්හාකං පිතා පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො, කදා කිර ආගන්ත්වා පුච්ඡතූ”ති. සො අමච්චො ගන්ත්වා වෙස්සන්තරං වන්දිත්වා තං සාසනං ආරොචෙසි. තං සුත්වා වෙස්සන්තරො අත්තනො පටිජග්ගකං අමච්චං පක්කොසිත්වා “මය්හං කිර පිතා මං පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො, තස්ස ඉධාගතස්ස සක්කාරං කාතුං වට්ටති, කදා ආගච්ඡතූ”ති පුච්ඡි. අමච්චො “ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ තව පිතා ආගච්ඡතූ”ති ආහ. තං සුත්වා වෙස්සන්තරො “පිතා මෙ ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ ආගච්ඡතූ”ති වත්වා උය්යොජෙසි. සො ආගන්ත්වා රඤ්ඤො ආචික්ඛි. රාජා සත්තමෙ දිවසෙ නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා පුත්තස්ස නිවෙසනං අගමාසි. වෙස්සන්තරො රඤ්ඤො මහන්තං සක්කාරං කාරෙසි, අන්තමසො දාසකම්මකාරානම්පි සක්කාරං කාරෙසි. රාජා වෙස්සන්තරසකුණස්ස ගෙහෙ භුඤ්ජිත්වා මහන්තං යසං අනුභවිත්වා සකං නිවෙසනං ආගන්ත්වා රාජඞ්ගණෙ මහන්තං මණ්ඩපං කාරාපෙත්වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා අලඞ්කතමණ්ඩපමජ්ඣෙ මහාජනපරිවාරො නිසීදිත්වා “වෙස්සන්තරං ආනෙතූ”ති අමච්චස්ස සන්තිකං පෙසෙසි. අමච්චො වෙස්සන්තරං සුවණ්ණපීඨෙ නිසීදාපෙත්වා ආනෙසි. වෙස්සන්තරසකුණො පිතු අඞ්කෙ නිසීදිත්වා පිතරා සහ කීළිත්වා ගන්ත්වා තත්ථෙව සුවණ්ණපීඨෙ නිසීදි. අථ නං රාජා මහාජනමජ්ඣෙ රාජධම්මං පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –