කොධනා අකතඤ්ඤූ චාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො උක්කණ්ඨිතභික්ඛුඤ්ඤෙවාරබ්භ කථෙසි. තඤ්හි සත්ථා “සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතොසී”ති පුච්ඡිත්වා “සච්ච”න්ති වුත්තෙ “ඉත්ථියො නාම භික්ඛු අකතඤ්ඤූ මිත්තදුබ්භා, කස්මා තා නිස්සාය උක්කණ්ඨිතොසී”ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ගඞ්ගාතීරෙ අස්සමං මාපෙත්වා සමාපත්තියො චෙව අභිඤ්ඤායො ච නිබ්බත්තෙත්වා ඣානසුඛෙන විහරති. තස්මිං සමයෙ බාරාණසිසෙට්ඨිනො ධීතා දුට්ඨකුමාරී නාම චණ්ඩා අහොසි ඵරුසා, දාසකම්මකරෙ අක්කොසති පරිභාසති පහරති. අථ නං එකදිවසං පරිවාරමනුස්සා ගහෙත්වා “ගඞ්ගාය කීළිස්සාමා”ති අගමංසු. තෙසං කීළන්තානඤ්ඤෙව සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලා ජාතා, මෙඝො උට්ඨහි, මනුස්සා මෙඝං දිස්වා ඉතො චිතො ච වෙගෙන පලායිංසු. සෙට්ඨිධීතායපි දාසකම්මකරා “අජ්ජ අම්හෙහි එතිස්සා පිට්ඨිං පස්සිතුං වට්ටතී”ති තං අන්තොඋදකස්මිංයෙව ඡඩ්ඩෙත්වා උත්තරිංසු. දෙවො පාවස්සි, සූරියොපි අත්ථඞ්ගතො, අන්ධකාරො ජාතො. තෙ තාය විනාව ගෙහං ගන්ත්වා “කහං සා”ති වුත්තෙ “ගඞ්ගාතො තාව උත්තිණ්ණා, අථ නං න ජානාම කහං ගතා”ති. ඤාතකා විචිනිත්වාපි න පස්සිංසු.

සා මහාවිරවං විරවන්තී උදකෙන වුය්හමානා අඩ්ඪරත්තසමයෙ බොධිසත්තස්ස පණ්ණසාලාසමීපං පාපුණි. සො තස්සා සද්දං සුත්වා “මාතුගාමස්ස සද්දො එසො, පරිත්තාණමස්සා කරිස්සාමී”ති තිණුක්කං ආදාය නදීතීරං ගන්ත්වා තං දිස්වා “මා භායි, මා භායී”ති අස්සාසෙත්වා නාගබලො ථාමසම්පන්නො බොධිසත්තො නදිං තරමානො ගන්ත්වා තං උක්ඛිපිත්වා අස්සමපදං ආනෙත්වා අග්ගිං කත්වා අදාසි. සීතෙ විගතෙ මධුරානි ඵලාඵලානි උපනාමෙසි. තානි ඛාදිත්වා ඨිතං “කත්ථ වාසිකාසි, කථඤ්ච ගඞ්ගාය පතිතාසී”ති පුච්ඡි. සා තං පවත්තිං ආරොචෙසි. අථ නං “ත්වං ඉධෙව වසා”ති පණ්ණසාලාය වසාපෙන්තො ද්වීහතීහං සයං අබ්භොකාසෙ වසිත්වා “ඉදානි ගච්ඡා”ති ආහ. සා “ඉමං තාපසං සීලභෙදං පාපෙත්වා ගහෙත්වා ගමිස්සාමී”ති න ගච්ඡති. අථ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ඉත්ථිකුත්තං ඉත්ථිලීලං දස්සෙත්වා තස්ස සීලභෙදං කත්වා ඣානං අන්තරධාපෙසි. සො තං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙයෙව වසති. අථ නං සා ආහ “අය්ය, කිං නො අරඤ්ඤවාසෙන, මනුස්සපථං ගමිස්සාමා”ති? සො තං ආදාය එකං පච්චන්තගාමකං ගන්ත්වා තක්කභතියා ජීවිකං කප්පෙත්වා තං පොසෙති. තස්ස තක්කං වික්කිණිත්වා ජීවතීති “තක්කපණ්ඩිතො”ති නාමං අකංසු. අථස්ස ගාමවාසිනො පරිබ්බයං දත්වා “අම්හාකං සුයුත්තදුයුත්තකං ආචික්ඛන්තො එත්ථ වසා”ති ගාමද්වාරෙ කුටියං වාසෙසුං.

තෙන ච සමයෙන චොරා පබ්බතා ඔරුය්හ පච්චන්තං පහරන්ති. තෙ එකදිවසං තං ගාමං පහරිත්වා ගාමවාසිකෙහියෙව භණ්ඩිකා උක්ඛිපාපෙත්වා ගච්ඡන්තා තම්පි සෙට්ඨිධීතරං ගහෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සෙසජනෙ විස්සජ්ජෙසුං. චොරජෙට්ඨකො පන තස්සා රූපෙ බජ්ඣිත්වා තං අත්තනො භරියං අකාසි. බොධිසත්තො “ඉත්ථන්නාමා කහ”න්ති පුච්ඡි. “චොරජෙට්ඨකෙන ගහෙත්වා අත්තනො භරියා කතා”ති ච සුත්වාපි “න සා තත්ථ මයා විනා වසිස්සති, පලායිත්වා ආගච්ඡිස්සතී”ති තස්සා ආගමනං ඔලොකෙන්තො තත්ථෙව වසි.

සෙට්ඨිධීතාපි චින්තෙසි “අහං ඉධ සුඛං වසාමි, කදාචි මං තක්කපණ්ඩිතො කිඤ්චිදෙව නිස්සාය ආගන්ත්වා ඉතො ආදාය ගච්ඡෙය්ය, අථ එතස්මා සුඛා පරිහායිස්සාමි, යන්නූනාහං සම්පියායමානා විය තං පක්කොසාපෙත්වා ඝාතාපෙය්ය”න්ති. සා එකං මනුස්සං පක්කොසිත්වා “අහං ඉධ දුක්ඛං ජීවාමි, තක්කපණ්ඩිතො ආගන්ත්වා මං ආදාය ගච්ඡතූ”ති සාසනං පෙසෙසි. සො තං සාසනං සුත්වා සද්දහිත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ගාමද්වාරෙ ඨත්වා සාසනං පෙසෙසි. සා නික්ඛමිත්වා තං දිස්වා “අය්ය, සචෙ මයං ඉදානි ගච්ඡිස්සාම, චොරජෙට්ඨකො අනුබන්ධිත්වා උභොපි අම්හෙ ඝාතෙස්සති, රත්තිභාගෙ ගච්ඡිස්සාමා”ති තං ආනෙත්වා භොජෙත්වා කොට්ඨකෙ නිසීදාපෙත්වා සායං චොරජෙට්ඨකස්ස ආගන්ත්වා සුරං පිවිත්වා මත්තකාලෙ “සාමි, සචෙ ඉමාය වෙලාය තව සත්තුං පස්සෙය්යාසි, කින්ති නං කරෙය්යාසී”ති ආහ. “ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමීති”. “කිං පන සො දූරෙ, නනු කොට්ඨකෙ නිසින්නො”ති? චොරජෙට්ඨකො උක්කං ආදාය තත්ථ ගන්ත්වා තං දිස්වා ගහෙත්වා ගෙහමජ්ඣෙ පාතෙත්වා කප්පරාදීහි යථාරුචිං පොථෙසි. සො පොථියමානොපි අඤ්ඤං කිඤ්චි අවත්වා “කොධනා අකතඤ්ඤූ ච, පිසුණා මිත්තභෙදිකා”ති එත්තකමෙව වදති. චොරො තං පොථෙත්වා බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපෙත්වා සායමාසං භුඤ්ජිත්වා සයි. පබුද්ධො ජිණ්ණාය සුරාය පුන තං පොථෙතුං ආරභි, සොපි තානෙව චත්තාරි පදානි වදති.

චොරො චින්තෙසි “අයං එවං පොථියමානොපි අඤ්ඤං කිඤ්චි අවත්වා ඉමානෙව චත්තාරි පදානි වදති, පුච්ඡිස්සාමි න”න්ති තස්සා සුත්තභාවං ඤත්වා තං පුච්ඡි “අම්භො ත්වං එවං පොථියමානොපි කස්මා එතානෙව පදානි වදසී”ති? තක්කපණ්ඩිතො “තෙන හි සුණාහී”ති තං කාරණං ආදිතො පට්ඨාය කථෙසි. “අහං පුබ්බෙ අරඤ්ඤවාසිකො එකො තාපසො ඣානලාභී, ස්වාහං එතං ගඞ්ගාය වුය්හමානං උත්තාරෙත්වා පටිජග්ගිං. අථ මං එසා පලොභෙත්වා ඣානා පරිහාපෙසි, ස්වාහං අරඤ්ඤං පහාය එතං පොසෙන්තො පච්චන්තගාමකෙ වසාමි, අථෙසා චොරෙහි ඉධානීතා ‘අහං දුක්ඛං වසාමි, ආගන්ත්වා මං නෙතූ’ති මය්හං සාසනං පෙසෙත්වා ඉදානි තව හත්ථෙ පාතෙසි, ඉමිනා කාරණෙනාහං එවං කථෙමී”ති. චොරො චින්තෙසි “යා එසා එවරූපෙ ගුණසම්පන්නෙ උපකාරකෙ එවං විප්පටිපජ්ජි, සා මය්හං කතරං නාම උපද්දවං න කරෙය්ය, මාරෙතබ්බා එසා”ති සො තක්කපණ්ඩිතං අස්සාසෙත්වා තං පබොධෙත්වා ඛග්ගං ආදාය නික්ඛම්ම “එතං පුරිසං ගාමද්වාරෙ ඝාතෙස්සාමී”ති වත්වා තාය සද්ධිං බහිගාමං ගන්ත්වා “එතං හත්ථෙ ගණ්හා”ති තං තාය හත්ථෙ ගාහාපෙත්වා ඛග්ගං ආදාය තක්කපණ්ඩිතං පහරන්තො විය තං ද්විධා ඡින්දිත්වා සසීසං න්හාපෙත්වා තක්කපණ්ඩිතං කතිපාහං පණීතෙන භොජනෙන සන්තප්පෙත්වා ඉදානි කහං ගමිස්සසී”ති ආහ. තක්කපණ්ඩිතො “ඝරාවාසෙන මෙ කිච්චං නත්ථි, ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තත්ථෙව අරඤ්ඤෙ වසිස්සාමී”ති ආහ. “තෙන හි අහම්පි පබ්බජිස්සාමී”ති උභොපි පබ්බජිත්වා තං අරඤ්ඤායතනං ගන්ත්වා පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා ජීවිතපරියොසානෙ බ්රහ්මලොකූපගා අහෙසුං.