ඉතිවුත්තක-අට්ඨකථා
ගන්ථාරම්භකථා
මහාකාරුණිකං නාථං, ඤෙය්යසාගරපාරගුං;
වන්දෙ නිපුණගම්භීර-විචිත්රනයදෙසනං.
විජ්ජාචරණසම්පන්නා, යෙන නිය්යන්ති ලොකතො;
වන්දෙ තමුත්තමං ධම්මං, සම්මාසම්බුද්ධපූජිතං.
සීලාදිගුණසම්පන්නො, ඨිතො මග්ගඵලෙසු යො;
වන්දෙ අරියසඞ්ඝං තං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තරං.
වන්දනාජනිතං පුඤ්ඤං, ඉති යං රතනත්තයෙ;
හතන්තරායො සබ්බත්ථ, හුත්වාහං තස්ස තෙජසා.
එකකාදිප්පභෙදෙන, දෙසිතානි මහෙසිනා;
ලොභාදීනං පහානානි, දීපනානි විසෙසතො.
සුත්තානි එකතො කත්වා, ඉතිවුත්තපදක්ඛරං;
ධම්මසඞ්ගාහකා ථෙරා, සඞ්ගායිංසු මහෙසයො.
ඉතිවුත්තකමිච්චෙව, නාමෙන වසිනො පුරෙ;
යං ඛුද්දකනිකායස්මිං, ගම්භීරත්ථපදක්කමං.
තස්ස ගම්භීරඤාණෙහි, ඔගාහෙතබ්බභාවතො;
කිඤ්චාපි දුක්කරා කාතුං, අත්ථසංවණ්ණනා මයා.
සහසංවණ්ණනං යස්මා, ධරතෙ සත්ථු සාසනං;
පුබ්බාචරියසීහානං, තිට්ඨතෙව විනිච්ඡයො.
තස්මා තං අවලම්බිත්වා, ඔගාහෙත්වාන පඤ්චපි;
නිකායෙ උපනිස්සාය, පොරාණට්ඨකථානයං.
නිස්සිතං වාචනාමග්ගං, සුවිසුද්ධං අනාකුලං;
මහාවිහාරවාසීනං, නිපුණත්ථවිනිච්ඡයං.
පුනප්පුනාගතං අත්ථං, වජ්ජයිත්වාන සාධුකං;
යථාබලං කරිස්සාමි, ඉතිවුත්තකවණ්ණනං.
ඉති ආකඞ්ඛමානස්ස, සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතිං;
විභජන්තස්ස තස්සත්ථං, නිසාමයථ සාධවොති.
තත්ථ ඉතිවුත්තකං නාම එකකනිපාතො, දුකනිපාතො, තිකනිපාතො, චතුක්කනිපාතොති චතුනිපාතසඞ්ගහං. තම්පි විනයපිටකං, සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මපිටකන්ති තීසු පිටකෙසු සුත්තන්තපිටකපරියාපන්නං; දීඝනිකායො මජ්ඣිමනිකායො, සංයුත්තනිකායො, අඞ්ගුත්තරනිකායො, ඛුද්දකනිකායොති පඤ්චසු නිකායෙසු ඛුද්දකනිකායපරියාපන්නං; සුත්තං, ගෙය්යං, වෙය්යාකරණං, ගාථා, උදානං, ඉතිවුත්තකං, ජාතකං, අබ්භුතධම්මං, වෙදල්ලන්ති නවසු සාසනඞ්ගෙසු ඉතිවුත්තකඞ්ගභූතං.
“ද්වාසීති බුද්ධතො ගණ්හිං, ද්වෙසහස්සානි භික්ඛුතො;
චතුරාසීති සහස්සානි, යෙ මෙ ධම්මා පවත්තිනො”ති. (ථෙරගා· 1027) –
එවං ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන පටිඤ්ඤාතෙසු චතුරාසීතියා ධම්මක්ඛන්ධසහස්සෙසු කතිපයධම්මක්ඛන්ධසඞ්ගහං. සුත්තතො එකකනිපාතෙ තාව සත්තවීසති සුත්තානි, දුකනිපාතෙ ද්වාවීසති, තිකනිපාතෙ පඤ්ඤාස, චතුක්කනිපාතෙ තෙරසාති ද්වාදසාධිකසුත්තසතසඞ්ගහං.
තස්ස නිපාතෙසු එකකනිපාතො ආදි, වග්ගෙසු පාටිභොගවග්ගො, සුත්තෙසු ලොභසුත්තං. තස්සාපි “වුත්තඤ්හෙතං භගවතා”තිආදිකං ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තං නිදානමාදි. සා පනායං පඨමමහාසඞ්ගීති විනයපිටකෙ තන්තිමාරුළ්හා එව. යො පනෙත්ථ නිදානකොසල්ලත්ථං වත්තබ්බො කථාමග්ගො, සොපි සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකාය-අට්ඨකථාය විත්ථාරතො වුත්තොයෙවාති තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.
නිදානවණ්ණනා
යං පනෙතං වුත්තඤ්හෙතං භගවතාතිආදිකං නිදානං. එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථාතිආදිකං සුත්තං. තත්ථ වුත්තං භගවතාතිආදීනි නාමපදානි. ඉතීති නිපාතපදං. පජහථාති එත්ථ ප-ඉති උපසග්ගපදං, ජහථා-ති ආඛ්යාතපදං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ පදවිභාගො වෙදිතබ්බො.
අත්ථතො පන වුත්තසද්දො තාව සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො ච වපනෙ වාපසමකරණෙ කෙසොහාරණෙ ජීවිතවුත්තියං පවුත්තභාවෙ පාවචනභාවෙන පවත්තිතෙ අජ්ඣෙසනෙ කථනෙති එවමාදීසු දිස්සති. තථා හෙස –
“ගාවො තස්ස පජායන්ති, ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහති;
වුත්තානං ඵලමස්නාති, යො මිත්තානං න දුබ්භතී”ති. –
ආදීසු (ජා· 2.22.19) වපනෙ ආගතො. “නො ච ඛො පටිවුත්ත”න්තිආදීසු (පාරා· 289) අට්ඨදන්තකාදීහි වාපසමකරණෙ. “කාපටිකො මාණවො දහරො වුත්තසිරො”තිආදීසු (ම· නි· 2.426) කෙසොහාරණෙ. “පන්නලොමො පරදත්තවුත්තො මිගභූතෙන චෙතසා විහරතී”තිආදීසු (චූළව· 332) ජීවිතවුත්තියං. “සෙය්යථාපි නාම පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො අභබ්බො හරිතත්ථායා”තිආදීසු (පාරා· 92; පාචි· 666; මහාව· 129) බන්ධනතො පවුත්තභාවෙ. “යෙසමිදං එතරහි, බ්රාහ්මණා, පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමිහිත”න්තිආදීසු පාවචනභාවෙන පවත්තිතෙ. ලොකෙ පන – “වුත්තො ගණො වුත්තො පාරායනො”තිආදීසු අජ්ඣෙනෙ. “වුත්තං ඛො පනෙතං භගවතා ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථ, මා ආමිසදායාදා”තිආදීසු (ම· නි· 1.30) කථනෙ. ඉධාපි කථනෙ දට්ඨබ්බො. තස්මා වුත්තං කථිතං භාසිතන්ති අත්ථො.