ධම්මපද-අට්ඨකථා
(පඨමො භාගො)
ගන්ථාරම්භකථා
මහාමොහතමොනද්ධෙ, ලොකෙ ලොකන්තදස්සිනා;
යෙන සද්ධම්මපජ්ජොතො, ජාලිතො ජලිතිද්ධිනා.
තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා, සම්බුද්ධස්ස සිරීමතො;
සද්ධම්මඤ්චස්ස පූජෙත්වා, කත්වා සඞ්ඝස්ස චඤ්ජලිං.
තං තං කාරණමාගම්ම, ධම්මාධම්මෙසු කොවිදො;
සම්පත්තසද්ධම්මපදො, සත්ථා ධම්මපදං සුභං.
දෙසෙසි කරුණාවෙග-සමුස්සාහිතමානසො;
යං වෙ දෙවමනුස්සානං, පීතිපාමොජ්ජවඩ්ඪනං.
පරම්පරාභතා තස්ස, නිපුණා අත්ථවණ්ණනා;
යා තම්බපණ්ණිදීපම්හි, දීපභාසාය සණ්ඨිතා.
න සාධයති සෙසානං, සත්තානං හිතසම්පදං;
අප්පෙව නාම සාධෙය්ය, සබ්බලොකස්ස සා හිතං.
ඉති ආසීසමානෙන, දන්තෙන සමචාරිනා;
කුමාරකස්සපෙනාහං, ථෙරෙන ථිරචෙතසා.
සද්ධම්මට්ඨිතිකාමෙන, සක්කච්චං අභියාචිතො;
තං භාසං අතිවිත්ථාර-ගතඤ්ච වචනක්කමං.
පහායාරොපයිත්වාන, තන්තිභාසං මනොරමං;
ගාථානං බ්යඤ්ජනපදං, යං තත්ථ න විභාවිතං.
කෙවලං තං විභාවෙත්වා, සෙසං තමෙව අත්ථතො;
භාසන්තරෙන භාසිස්සං, ආවහන්තො විභාවිනං;
මනසො පීතිපාමොජ්ජං, අත්ථධම්මූපනිස්සිතන්ති.
1. යමකවග්ගො
1. චක්ඛුපාලත්ථෙරවත්ථු
“මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මනොසෙට්ඨා මනොමයා;
මනසා චෙ පදුට්ඨෙන, භාසති වා කරොති වා;
තතො නං දුක්ඛමන්වෙති, චක්කංව වහතො පද”න්ති. –
අයං ධම්මදෙසනා කත්ථ භාසිතාති? සාවත්ථියං. කං ආරබ්භාති? චක්ඛුපාලත්ථෙරං.
සාවත්ථියං කිර මහාසුවණ්ණො නාම කුටුම්බිකො අහොසි අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො අපුත්තකො. සො එකදිවසං න්හානතිත්ථං න්හත්වා නත්වා ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ සම්පන්නපත්තසාඛං එකං වනප්පතිං දිස්වා “අයං මහෙසක්ඛාය දෙවතාය පරිග්ගහිතො භවිස්සතී”ති තස්ස හෙට්ඨාභාගං සොධාපෙත්වා පාකාරපරික්ඛෙපං කාරාපෙත්වා වාලුකං ඔකිරාපෙත්වා ධජපටාකං උස්සාපෙත්වා වනප්පතිං අලඞ්කරිත්වා අඤ්ජලිං කරිත්වා “සචෙ පුත්තං වා ධීතරං වා ලභෙය්යං, තුම්හාකං මහාසක්කාරං කරිස්සාමී”ති පත්ථනං කත්වා පක්කාමි.
අථස්ස න චිරස්සෙව භරියාය කුච්ඡියං ගබ්භො පතිට්ඨාසි. සා ගබ්භස්ස පතිට්ඨිතභාවං ඤත්වා තස්ස ආරොචෙසි. සො තස්සා ගබ්භස්ස පරිහාරමදාසි. සා දසමාසච්චයෙන පුත්තං විජායි. තං නාමග්ගහණදිවසෙ සෙට්ඨි අත්තනා පාලිතං වනප්පතිං නිස්සාය ලද්ධත්තා තස්ස පාලොති නාමං අකාසි. සා අපරභාගෙ අඤ්ඤම්පි පුත්තං ලභි. තස්ස චූළපාලොති නාමං කත්වා ඉතරස්ස මහාපාලොති නාමං අකාසි. තෙ වයප්පත්තෙ ඝරබන්ධනෙන බන්ධිංසු. අපරභාගෙ මාතාපිතරො කාලමකංසු. සබ්බම්පි විභවං ඉතරෙයෙව විචාරිංසු.
තස්මිං සමයෙ සත්ථා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙනාගන්ත්වා අනාථපිණ්ඩිකෙන මහාසෙට්ඨිනා චතුපණ්ණාසකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා කාරිතෙ ජෙතවනමහාවිහාරෙ විහරති මහාජනං සග්ගමග්ගෙ ච මොක්ඛමග්ගෙ ච පතිට්ඨාපයමානො. තථාගතො හි මාතිපක්ඛතො අසීතියා, පිතිපක්ඛතො අසීතියාති ද්වෙඅසීතිඤාතිකුලසහස්සෙහි කාරිතෙ නිග්රොධමහාවිහාරෙ එකමෙව වස්සාවාසං වසි, අනාථපිණ්ඩිකෙන කාරිතෙ ජෙතවනමහාවිහාරෙ එකූනවීසතිවස්සානි, විසාඛාය සත්තවීසතිකොටිධනපරිච්චාගෙන කාරිතෙ පුබ්බාරාමෙ ඡබ්බස්සානීති ද්වින්නං කුලානං ගුණමහත්තතං පටිච්ච සාවත්ථිං නිස්සාය පඤ්චවීසතිවස්සානි වස්සාවාසං වසි.
අනාථපිණ්ඩිකොපි විසාඛාපි මහාඋපාසිකා නිබද්ධං දිවසස්ස ද්වෙ වාරෙ තථාගතස්ස උපට්ඨානං ගච්ඡන්ති, ගච්ඡන්තා ච “දහරසාමණෙරා නො හත්ථෙ ඔලොකෙස්සන්තී”ති තුච්ඡහත්ථා න ගතපුබ්බා. පුරෙභත්තං ගච්ඡන්තා ඛාදනීයභොජනීයාදීනි ගහෙත්වාව ගච්ඡන්ති, පච්ඡාභත්තං ගච්ඡන්තා පඤ්ච භෙසජ්ජානි අට්ඨ ච පානානි. නිවෙසනෙසු පන තෙසං ද්වින්නං ද්වින්නං භික්ඛුසහස්සානං නිච්චං පඤ්ඤත්තාසනානෙව හොන්ති. අන්නපානභෙසජ්ජෙසු යො යං ඉච්ඡති, තස්ස තං යථිච්ඡිතමෙව සම්පජ්ජති.
තෙසු අනාථපිණ්ඩිකෙන එකදිවසම්පි සත්ථා පඤ්හං න පුච්ඡිතපුබ්බො. සො කිර “තථාගතො බුද්ධසුඛුමාලො ඛත්තියසුඛුමාලො, ‘බහූපකාරො මෙ, ගහපතී’ති මය්හං ධම්මං දෙසෙන්තො කිලමෙය්යා”ති සත්ථරි අධිමත්තසිනෙහෙන පඤ්හං න පුච්ඡති.
සත්ථා පන තස්මිං නිසින්නමත්තෙයෙව “අයං සෙට්ඨි මං අරක්ඛිතබ්බට්ඨානෙ රක්ඛති. අහඤ්හි කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්යෙය්යානි අලඞ්කතපටියත්තං අත්තනො සීසං ඡින්දිත්වා අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා හදයමංසං උප්පාටෙත්වා පාණසමං පුත්තදාරං පරිච්චජිත්වා පාරමියො පූරෙන්තො පරෙසං ධම්මදෙසනත්ථමෙව පූරෙසිං. එස මං අරක්ඛිතබ්බට්ඨානෙ රක්ඛතී”ති එකං ධම්මදෙසනං කථෙතියෙව.