සත්තමස්ස පඨමෙ පවිවිත්තස්සාති කායවිවෙකෙන විවිත්තස්ස. නිරායත්තවුත්තිනොති කත්ථචි අනායත්තවුත්තිනො විපස්සනාකම්මිකස්ස. ලාභායාති චතුපච්චයලාභාය. සොචී ච පරිදෙවී චාති සොකී ච පරිදෙවී ච. සොචිච්ච පරිදෙවිච්චාතිපි පාඨො. චුතො ච සද්ධම්මාති තංඛණංයෙව විපස්සනාසද්ධම්මා චුතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

දුතියෙ අලං අත්තනො අලං පරෙසන්ති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච හිතපටිපත්තියං සමත්ථො පරියත්තො අනුච්ඡවිකො. ඛිප්පනිසන්තීති ඛිප්පං උපධාරෙති, ඛන්ධධාතුආයතනාදීසු කථියමානෙසු තෙ ධම්මෙ ඛිප්පං ජානාතීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ සමථවිපස්සනා කථිතා. පුග්ගලජ්ඣාසයෙන පන දෙසනාවිලාසෙන චෙතං මත්ථකතො පට්ඨාය හෙට්ඨා ඔතරන්තං කථිතන්ති.

තතියෙ එවමෙවාති නික්කාරණෙනෙව. යථා වා අයං යාචති, එවමෙව. මොඝපුරිසාති මූළ්හපුරිසා තුච්ඡපුරිසා. අජ්ඣෙසන්තීති යාචන්ති. අනුබන්ධිතබ්බන්ති ඉරියාපථානුගමනෙන අනුබන්ධිතබ්බං මං න විජහිතබ්බං මඤ්ඤන්ති. ආජානනත්ථං අපසාදෙන්තො එවමාහ. එස කිර භික්ඛු ඔවාදෙ දින්නෙපි පමාදමෙව අනුයුඤ්ජති, ධම්මං සුත්වා තත්ථෙව වසති, සමණධම්මං කාතුං න ඉච්ඡති. තස්මා භගවා එවං අපසාදෙත්වා පුන යස්මා සො අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පන්නො, තස්මා තං ඔවදන්තො තස්මාතිහ තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බන්තිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣත්තං මෙ චිත්තං ඨිතං භවිස්සති සුසණ්ඨිතං, න ච උප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං පරියාදාය ඨස්සන්තීති ඉමිනා තාවස්ස ඔවාදෙන නියකජ්ඣත්තවසෙන චිත්තෙකග්ගතාමත්තො මූලසමාධි වුත්තො.

තතො “එත්තකෙනෙව සන්තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා එවං සො සමාධි වඩ්ඪෙතබ්බො”ති දස්සෙතුං යතො ඛො තෙ භික්ඛු අජ්ඣත්තං චිත්තං ඨිතං හොති සුසණ්ඨිතං, න ච උප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති, තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං “මෙත්තා මෙ චෙතොවිමුත්ති භාවිතා භවිස්සති…පෙ… සුසමාරද්ධා”ති එවමස්ස මෙත්තාවසෙන භාවනං වඩ්ඪෙත්වා පුන යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති බහුලීකතො, තතො ත්වං භික්ඛු ඉමං සමාධිං සවිතක්කසවිචාරම්පි භාවෙය්යාසීතිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – යදා තෙ භික්ඛු අයං මූලසමාධි එවං මෙත්තාවසෙන භාවිතො හොති, තදා ත්වං තාවතකෙනපි තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වාව ඉමං මූලසමාධිං අඤ්ඤෙසුපි ආරම්මණෙසු චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි පාපයමානො “සවිතක්කසවිචාරම්පී”තිආදිනා නයෙන භාවෙය්යාසීති.

එවං වත්වා ච පන අවසෙසබ්රහ්මවිහාරපුබ්බඞ්ගමම්පිස්ස අඤ්ඤෙසු ආරම්මණෙසු චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානභාවනං කරෙය්යාසීති දස්සෙන්තො යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති සුභාවිතො, තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං “කරුණා මෙ චෙතොවිමුත්තී”තිආදිමාහ. එවං මෙත්තාපුබ්බඞ්ගමං චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානභාවනං දස්සෙත්වා පුන කායානුපස්සනාදිපුබ්බඞ්ගමං දස්සෙතුං යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති සුභාවිතො, තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං “කායෙ කායානුපස්සී”තිආදිං වත්වා යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති සුභාවිතො, තතො ත්වං භික්ඛු යෙන යෙනෙව ගග්ඝසීතිආදිමාහ. තත්ථ ගග්ඝසීති ගමිස්සසි. ඵාසුංයෙවාති ඉමිනා අරහත්තං දස්සෙති. අරහත්තප්පත්තො හි සබ්බිරියාපථෙසු ඵාසු විහරති නාම.

චතුත්ථෙ එතදවොචාති අත්තනො පධානභූමියං උප්පන්නං විතක්කං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචෙතුං – “පුබ්බාහං, භික්ඛවෙ”තිආදිවචනං අවොච. ඔභාසන්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණොභාසං. ඤාණදස්සනන්ති දිබ්බචක්ඛුභූතං ඤාණසඞ්ඛාතං දස්සනං. සන්නිවුත්ථපුබ්බන්ති එකතො වසිතපුබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ දිබ්බචක්ඛුඤාණං, ඉද්ධිවිධඤාණං, චෙතොපරියඤාණං, යථාකම්මුපගඤාණං, අනාගතංසඤාණං, පච්චුප්පන්නංසඤාණං, අතීතංසඤාණං, පුබ්බෙනිවාසඤාණන්ති ඉමානි තාව අට්ඨ ඤාණානි පාළියංයෙව ආගතානි, තෙහි පන සද්ධිං විපස්සනාඤාණානි චත්තාරි මග්ගඤාණානි, චත්තාරි ඵලඤාණානි, චත්තාරි පච්චවෙක්ඛණඤාණානි, චත්තාරි පටිසම්භිදාඤාණානි ඡ අසාධාරණඤාණානීති එතානි ඤාණානි සමොධානෙත්වා කථෙන්තෙන එවං ඉදං සුත්තං කථිතං නාම හොති.

පඤ්චමෙ අභිභායතනානීති අභිභවනකාරණානි. කිං අභිභවන්ති? පච්චනීකධම්මෙපි ආරම්මණානිපි. තානි හි පටිපක්ඛභාවෙන පච්චනීකධම්මෙ අභිභවන්ති, පුග්ගලස්ස ඤාණුත්තරියතාය ආරම්මණානි. අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤීතිආදීසු පන අජ්ඣත්තරූපෙ පරිකම්මවසෙන අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී නාම හොති. අජ්ඣත්තඤ්හි නීලපරිකම්මං කරොන්තො කෙසෙ වා පිත්තෙ වා අක්ඛිතාරකාය වා කරොති. පීතපරිකම්මං කරොන්තො මෙදෙ වා ඡවියා වා හත්ථතලපාදතලෙසු වා අක්ඛීනං පීතට්ඨානෙ වා කරොති. ලොහිතපරිකම්මං කරොන්තො මංසෙ වා ලොහිතෙ වා ජිව්හාය වා අක්ඛීනං රත්තට්ඨානෙ වා කරොති. ඔදාතපරිකම්මං කරොන්තො අට්ඨිම්හි වා දන්තෙ වා නඛෙ වා අක්ඛීනං සෙතට්ඨානෙ වා කරොති. තං පන සුනීලකං සුපීතකං සුලොහිතකං සුඔදාතං න හොති, අවිසුද්ධමෙව හොති.