නවමෙ පටිග්ගාහාති පටිග්ගාහකා, දුස්සීලං පුග්ගලං ද්වෙ ඨානානි පටිග්ගණ්හන්තීති අත්ථො.

දසමෙ අත්ථවසෙති කාරණානි. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤානි ච වනපත්ථානි ච. තත්ථ කිඤ්චාපි අභිධම්මෙ නිප්පරියායෙන “නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා, සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ”න්ති (විභ· 529) වුත්තං, තථාපි යං තං “පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම”න්ති (පාරා· 654) ආරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදකං සෙනාසනං වුත්තං, තදෙව අධිප්පෙතන්ති වෙදිතබ්බං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසීයති න වපීයති. පන්තානීති පරියන්තානි අතිදූරානි, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති ලොකියලොකුත්තරං ඵාසුවිහාරං. පච්ඡිමඤ්ච ජනතං අනුකම්පමානොති පච්ඡිමෙ මම සාවකෙ අනුකම්පන්තො.

එකාදසමෙ විජ්ජාභාගියාති විජ්ජාකොට්ඨාසිකා. සමථොති චිත්තෙකග්ගතා. විපස්සනාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකඤාණං. කමත්ථමනුභොතීති කතමං අත්ථං ආරාධෙති සම්පාදෙති පරිපූරෙති. චිත්තං භාවීයතීති මග්ගචිත්තං භාවීයති බ්රූහීයති වඩ්ඪීයති. යො රාගො, සො පහීයතීති යො රජ්ජනකවසෙන රාගො, සො පහීයති. රාගො හි මග්ගචිත්තස්ස පච්චනීකො, මග්ගචිත්තං රාගස්ස ච. රාගක්ඛණෙ මග්ගචිත්තං නත්ථි, මග්ගචිත්තක්ඛණෙ රාගො නත්ථි. යදා පන රාගො උප්පජ්ජති, තදා මග්ගචිත්තස්ස උප්පත්තිං නිවාරෙති, පදං පච්ඡින්දති. යදා පන මග්ගචිත්තං උප්පජ්ජති, තදා රාගං සමූලකං උබ්බට්ටෙත්වා සමුග්ඝාතෙන්තමෙව උප්පජ්ජති. තෙන වුත්තං – “රාගො පහීයතී”ති.

විපස්සනා, භික්ඛවෙ, භාවිතාති විපස්සනාඤාණං බ්රූහිතං වඩ්ඪිතං. පඤ්ඤා භාවීයතීති මග්ගපඤ්ඤා භාවීයති බ්රූහීයති වඩ්ඪීයති. යා අවිජ්ජා, සා පහීයතීති අට්ඨසු ඨානෙසු වට්ටමූලිකා මහාඅවිජ්ජා පහීයති. අවිජ්ජා හි මග්ගපඤ්ඤාය පච්චනීකා, මග්ගපඤ්ඤා අවිජ්ජාය. අවිජ්ජාක්ඛණෙ මග්ගපඤ්ඤා නත්ථි, මග්ගපඤ්ඤාක්ඛණෙ අවිජ්ජා නත්ථි. යදා පන අවිජ්ජා උප්පජ්ජති, තදා මග්ගපඤ්ඤාය උප්පත්තිං නිවාරෙති, පදං පච්ඡින්දති. යදා මග්ගපඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තදා අවිජ්ජං සමූලිකං උබ්බට්ටෙත්වා සමුග්ඝාතයමානාව උප්පජ්ජති. තෙන වුත්තං – “අවිජ්ජා පහීයතී”ති. ඉති මග්ගචිත්තං මග්ගපඤ්ඤාති ද්වෙපි සහජාතධම්මාව කථිතා.

රාගුපක්කිලිට්ඨං වා, භික්ඛවෙ, චිත්තං න විමුච්චතීති රාගෙන උපක්කිලිට්ඨත්තා මග්ගචිත්තං න විමුච්චතීති දස්සෙති. අවිජ්ජුපක්කිලිට්ඨා වා පඤ්ඤා න භාවීයතීති අවිජ්ජාය උපක්කිලිට්ඨත්තා මග්ගපඤ්ඤා න භාවීයතීති දස්සෙති. ඉති ඛො, භික්ඛවෙති එවං ඛො, භික්ඛවෙ. රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්තීති රාගස්ස ඛයවිරාගෙන චෙතොවිමුත්ති නාම හොති. ඵලසමාධිස්සෙතං නාමං. අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තීති අවිජ්ජාය ඛයවිරාගෙන පඤ්ඤාවිමුත්ති නාම හොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ නානාක්ඛණිකා සමාධිවිපස්සනා කථිතාති.

චතුත්ථස්ස පඨමෙ අසප්පුරිසභූමීති අසප්පුරිසානං පතිට්ඨානට්ඨානං. සප්පුරිසභූමියම්පි එසෙව නයො. අකතඤ්ඤූති කතං න ජානාති. අකතවෙදීති කතං පාකටං කත්වා න ජානාති. උපඤ්ඤාතන්ති වණ්ණිතං ථොමිතං පසත්ථං. යදිදන්ති යා අයං. අකතඤ්ඤුතා අකතවෙදිතාති පරෙන කතස්ස උපකාරස්ස අජානනඤ්චෙව පාකටං කත්වා අජානනඤ්ච. කෙවලාති සකලා. සුක්කපක්ඛෙපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

දුතියෙ මාතු ච පිතු චාති ජනකමාතු ච ජනකපිතු ච. එකෙන, භික්ඛවෙ, අංසෙන මාතරං පරිහරෙය්යාති එකස්මිං අංසකූටෙ ඨපෙත්වා මාතරං පටිජග්ගෙය්ය. එකෙන අංසෙන පිතරං පරිහරෙය්යාති එකස්මිං අංසකූටෙ ඨපෙත්වා පිතරං පටිජග්ගෙය්ය. වස්සසතායුකො වස්සසතජීවීති වස්සසතායුකකාලෙ ජාතො සකලං වස්සසතං ජීවන්තො. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ පුත්තො නාම “මාතාපිතූනං පටිකරිස්සාමී”ති උට්ඨාය සමුට්ඨාය දක්ඛිණෙ අංසකූටෙ මාතරං, වාමෙ පිතරං ඨපෙත්වා වස්සසතායුකො සකලම්පි වස්සසතං ජීවමානො පරිහරෙය්ය. සො ච නෙසං උච්ඡාදනපරිමද්දනන්හාපනසම්බාහනෙනාති සො ච පුත්තො නෙසං මාතාපිතූනං අංසකූටෙසු ඨිතානංයෙව දුග්ගන්ධපටිවිනොදනත්ථං සුගන්ධකරණෙන උච්ඡාදනෙන, පරිස්සමවිනොදනත්ථං හත්ථපරිමද්දනෙන, සීතුණ්හකාලෙ ච උණ්හොදකසීතොදකන්හාපනෙන, හත්ථපාදාදීනං ආකඩ්ඪනපරිකඩ්ඪනසඞ්ඛාතෙන සම්බාහනෙන උපට්ඨානං කරෙය්ය. තෙ ච තත්ථෙවාති තෙ ච මාතාපිතරො තත්ථෙව තස්ස අංසකූටෙසු නිසින්නාව මුත්තකරීසං චජෙය්යුං. නත්වෙව, භික්ඛවෙති, භික්ඛවෙ, එවම්පි නත්වෙව මාතාපිතූනං කතං වා හොති පටිකතං වා.