දුතියෙ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීතිආදීසු අයං හෙට්ඨා අනාගතානං පදානං වසෙන අත්ථවණ්ණනා – විවෙකනිස්සිතන්ති විවෙකං නිස්සිතං. විවෙකොති විවිත්තතා. ස්වායං තදඞ්ගවිවෙකො වික්ඛම්භන-සමුච්ඡෙද-පටිප්පස්සද්ධි-නිස්සරණවිවෙකොති පඤ්චවිධො. තස්මිං පඤ්චවිධෙ විවෙකෙ. විවෙකනිස්සිතන්ති තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං, සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං, නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතඤ්ච සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. තථා හි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගභාවනානුයුත්තො යොගී විපස්සනාක්ඛණෙ කිච්චතො තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං, අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං, මග්ගකාලෙ පන කිච්චතො සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං, ආරම්මණතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති. පඤ්චවිධවිවෙකනිස්සිතම්පීති එකෙ. තෙ හි න කෙවලං බලවවිපස්සනාමග්ගඵලක්ඛණෙසුයෙව බොජ්ඣඞ්ගෙ උද්ධරන්ති, විපස්සනාපාදකකසිණජ්ඣානආනාපානාසුභබ්රහ්මවිහාරජ්ඣානෙසුපි උද්ධරන්ති, න ච පටිසිද්ධා අට්ඨකථාචරියෙහි. තස්මා තෙසං මතෙන එතෙසං ඣානානං පවත්තික්ඛණෙ කිච්චතො එව වික්ඛම්භනවිවෙකනිස්සිතං. යථා ච “විපස්සනාක්ඛණෙ අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිත”න්ති වුත්තං, එවං “පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතම්පි භාවෙතී”ති වත්තුං වට්ටති. එස නයො විරාගනිස්සිතන්තිආදීසු. විවෙකත්ථා එව හි විරාගාදයො.

කෙවලං හෙත්ථ වොස්සග්ගො දුවිධො පරිච්චාගවොස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො චාති. තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගොති විපස්සනාක්ඛණෙ ච තදඞ්ගවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ ච සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසප්පහානං. පක්ඛන්දනවොස්සග්ගොති විපස්සනාක්ඛණෙ තන්නින්නභාවෙන, මග්ගක්ඛණෙ පන ආරම්මණකරණෙන නිබ්බානපක්ඛන්දනං. තදුභයම්පි ඉමස්මිං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකෙ අත්ථවණ්ණනානයෙ වට්ටති. තථා හි අයං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො යථාවුත්තෙන පකාරෙන කිලෙසෙ පරිච්චජති, නිබ්බානඤ්ච පක්ඛන්දති. වොස්සග්ගපරිණාමින්ති ඉමිනා පන සකලෙන වචනෙන වොස්සග්ගත්ථං පරිණමන්තං පරිණතඤ්ච, පරිපච්චන්තං පරිපක්කඤ්චාති ඉදං වුත්තං හොති. අයඤ්හි බොජ්ඣඞ්ගභාවනානුයුත්තො භික්ඛු යථා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො කිලෙසපරිච්චාගවොස්සග්ගත්ථං නිබ්බානපක්ඛන්දනවොස්සග්ගත්ථඤ්ච පරිපච්චති, යථා ච පරිපක්කො හොති, තථා නං භාවෙතීති. එස නයො සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසු.

ඉධ පන නිබ්බානංයෙව සබ්බසඞ්ඛතෙහි විවිත්තත්තා විවෙකො, සබ්බෙසං විරාගභාවතො විරාගො, නිරොධභාවතො නිරොධොති වුත්තං. මග්ගො එව ච වොස්සග්ගපරිණාමී, තස්මා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති විවෙකං ආරම්මණං කත්වා පවත්තියා විවෙකනිස්සිතං, තථා විරාගනිස්සිතං නිරොධනිස්සිතං. තඤ්ච ඛො අරියමග්ගක්ඛණුප්පත්තියා කිලෙසානං සමුච්ඡෙදතො පරිච්චාගභාවෙන ච නිබ්බානපක්ඛන්දනභාවෙන ච පරිණතං පරිපක්කන්ති අයමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. එස නයො සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසු. ඉති ඉමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා. ඉමෙසුපි ද්වීසු බලෙසු එතදග්ගභාවො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

තතියෙ විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදීනං චතුන්නං ඣානානං පාළිඅත්ථො ච භාවනානයො ච සබ්බො සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි· 1.69-70) විත්ථාරිතොයෙව. ඉමානි පන චත්තාරි ඣානානි එකො භික්ඛු චිත්තෙකග්ගත්ථාය භාවෙති, එකො විපස්සනාපාදකත්ථාය, එකො අභිඤ්ඤාපාදකත්ථාය, එකො නිරොධපාදකත්ථාය, එකො භවවිසෙසත්ථාය. ඉධ පන තානිපි විපස්සනාපාදකානි අධිප්පෙතානි. අයං හි භික්ඛු ඉමානි ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා හෙතුපච්චයපරිග්ගහං කත්වා සප්පච්චයං නාමරූපඤ්ච වවත්ථපෙත්වා ඉන්ද්රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. එවමෙතානි ඣානානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානෙව කථිතානි. ඉමස්මිම්පි බලද්වයෙ එතදග්ගභාවො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

චතුත්ථෙ සංඛිත්තෙන ච විත්ථාරෙන චාති සංඛිත්තධම්මදෙසනා විත්ථාරධම්මදෙසනා චාති ද්වෙයෙව ධම්මදෙසනාති දස්සෙති. තත්ථ මාතිකං උද්දිසිත්වා කථිතා දෙසනා සංඛිත්තදෙසනා නාම. තමෙව මාතිකං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා විත්ථාරදෙසනා නාම. මාතිකං වා ඨපෙත්වාපි අට්ඨපෙත්වාපි විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා විත්ථාරදෙසනා නාම. තාසු සංඛිත්තදෙසනා නාම මහාපඤ්ඤස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන කථිතා, විත්ථාරදෙසනා නාම මන්දපඤ්ඤස්ස. මහාපඤ්ඤස්ස හි විත්ථාරදෙසනා අතිපපඤ්චො විය හොති. මන්දපඤ්ඤස්ස සඞ්ඛෙපදෙසනා සසකස්ස උප්පතනං විය හොති, නෙව අන්තං න කොටිං පාපුණිතුං සක්කොති. සඞ්ඛෙපදෙසනා ච උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස වසෙන කථිතා, විත්ථාරදෙසනා ඉතරෙසං තිණ්ණං වසෙන. සකලම්පි හි තෙපිටකං සඞ්ඛෙපදෙසනා විත්ථාරදෙසනාති එත්ථෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.