උපෙක්ඛාභාවනං භාවෙතුකාමෙන පන මෙත්තාදීසු පටිලද්ධතිකචතුක්කජ්ඣානෙන පගුණතතියජ්ඣානා වුට්ඨාය “සුඛිතා හොන්තූ”තිආදිවසෙන සත්තකෙලායනමනසිකාරයුත්තත්තා, පටිඝානුනයසමීපචාරිත්තා, සොමනස්සයොගෙන ඔළාරිකත්තා ච පුරිමාසු ආදීනවං, සන්තසභාවත්තා උපෙක්ඛාය ආනිසංසඤ්ච දිස්වා ය්වාස්ස පකතිමජ්ඣත්තො පුග්ගලො, තං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා උපෙක්ඛා උප්පාදෙතබ්බා. තතො පියපුග්ගලාදීසු. වුත්තඤ්හෙතං “කථඤ්ච භික්ඛු උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්යථාපි නාම එකං පුග්ගලං නෙව මනාපං න අමනාපං දිස්වා උපෙක්ඛකො අස්ස, එවමෙව සබ්බෙ සත්තෙ උපෙක්ඛාය ඵරතී”ති (විභ· 673).

තස්මා වුත්තනයෙන මජ්ඣත්තපුග්ගලෙ උපෙක්ඛං උප්පාදෙත්වා අථ පියපුග්ගලෙ, තතො සොණ්ඩසහායකෙ, තතො වෙරිම්හීති එවං “ඉමෙසු ච තීසු අත්තනි චා”ති සබ්බත්ථ මජ්ඣත්තවසෙන සීමාසම්භෙදං කත්වා තං නිමිත්තං ආසෙවිතබ්බං භාවෙතබ්බං බහුලීකාතබ්බං. තස්සෙවං කරොතො පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව චතුත්ථජ්ඣානං උප්පජ්ජති.

කිං පනෙතං පථවීකසිණාදීසු උප්පන්නතතියජ්ඣානස්සාපි උප්පජ්ජතීති? නුප්පජ්ජති. කස්මා? ආරම්මණවිසභාගතාය. මෙත්තාදීසු උප්පන්නතතියජ්ඣානස්සෙව පන උප්පජ්ජති, ආරම්මණසභාගතායාති. තතො පරං පන විකුබ්බනා ච ආනිසංසපටිලාභො ච මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති.

අයං උපෙක්ඛාභාවනාය විත්ථාරකථා.

එතාසු හි මෙත්තාකරුණාමුදිතාඋපෙක්ඛාසු අත්ථතො තාව මෙජ්ජතීති මෙත්තා, සිනිය්හතීති අත්ථො. මිත්තෙ වා භවා, මිත්තස්ස වා එසා පවත්තීතිපි මෙත්තා. පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති කරුණා. කිණාති වා පරදුක්ඛං හිංසති විනාසෙතීති කරුණා. කිරියති වා දුක්ඛිතෙසු ඵරණවසෙන පසාරියතීති කරුණා. මොදන්ති තාය තංසමඞ්ගිනො, සයං වා මොදති, මොදනමත්තමෙව වා තන්ති මුදිතා. “අවෙරා හොන්තූ”තිආදිබ්යාපාරප්පහානෙන මජ්ඣත්තභාවූපගමනෙන ච උපෙක්ඛතීති උපෙක්ඛා.

ලක්ඛණාදිතො පනෙත්ථ හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා මෙත්තා, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. බ්යාපාදූපසමො එතිස්සා සම්පත්ති, සිනෙහසම්භවො විපත්ති. දුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා කරුණා, පරදුක්ඛාසහනරසා, අවිහිංසාපච්චුපට්ඨානා, දුක්ඛාභිභූතානං අනාථභාවදස්සනපදට්ඨානා. විහිංසූපසමො තස්සා සම්පත්ති, සොකසම්භවො විපත්ති. පමොදනලක්ඛණා මුදිතා, අනිස්සායනරසා, අරතිවිඝාතපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං සම්පත්තිදස්සනපදට්ඨානා. අරතිවූපසමො තස්සා සම්පත්ති, පහාසසම්භවො විපත්ති. සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා, සත්තෙසු සමභාවදස්සනරසා, පටිඝානුනයවූපසමපච්චුපට්ඨානා, “කම්මස්සකා සත්තා, තෙ කස්ස රුචියා සුඛිතා වා භවිස්සන්ති, දුක්ඛතො වා මුච්චිස්සන්ති, පත්තසම්පත්තිතො වා න පරිහායිස්සන්තී”ති එවං පවත්තකම්මස්සකතාදස්සනපදට්ඨානා. පටිඝානුනයවූපසමො තස්සා සම්පත්ති, ගෙහසිතාය අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාය සම්භවො විපත්ති.

චතුන්නම්පි පනෙතෙසං බ්රහ්මවිහාරානං විපස්සනාසුඛඤ්චෙව භවසම්පත්ති ච සාධාරණප්පයොජනං . බ්යාපාදාදිපටිඝාතො ආවෙණිකං. බ්යාපාදපටිඝාතප්පයොජනා හෙත්ථ මෙත්තා. විහිංසාඅරතිරාගපටිඝාතප්පයොජනා ඉතරා. වුත්තම්පි චෙතං –

“නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, බ්යාපාදස්ස යදිදං මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, විහෙසාය යදිදං කරුණා චෙතොවිමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, අරතියා යදිදං මුදිතා චෙතොවිමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, රාගස්ස යදිදං උපෙක්ඛා චෙතොවිමුත්තී”ති (දී· නි· 3.326; අ· නි· 6.13).