කරුණං භාවෙතුකාමෙන පන නික්කරුණතාය ආදීනවං කරුණාය ච ආනිසංසං පච්චවෙක්ඛිත්වා කරුණාභාවනා ආරභිතබ්බා. තඤ්ච පන ආරභන්තෙන පඨමං පියපුග්ගලාදීසු න ආරභිතබ්බා. පියො හි පියට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. අතිප්පියසහායකො අතිප්පියසහායකට්ඨානෙයෙව. මජ්ඣත්තො මජ්ඣත්තට්ඨානෙයෙව. අප්පියො අප්පියට්ඨානෙයෙව. වෙරී වෙරිට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. ලිඞ්ගවිසභාගකාලකතා අඛෙත්තමෙව.

“කථඤ්ච භික්ඛු කරුණාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්යථාපි නාම එකං පුග්ගලං දුග්ගතං දුරූපෙතං දිස්වා කරුණායෙය්ය, එවමෙව සබ්බසත්තෙ කරුණාය ඵරතී”ති විභඞ්ගෙ (විභ· 653) පන වුත්තත්තා සබ්බපඨමං තාව කිඤ්චිදෙව කරුණායිතබ්බරූපං පරමකිච්ඡප්පත්තං දුග්ගතං දුරූපෙතං කපණපුරිසං ඡින්නාහාරං කපාලං පුරතො ඨපෙත්වා අනාථසාලාය නිසින්නං හත්ථපාදෙහි පග්ඝරන්තකිමිගණං අට්ටස්සරං කරොන්තං දිස්වා “කිච්ඡං වතායං සත්තො ආපන්නො, අප්පෙව නාම ඉමම්හා දුක්ඛා මුච්චෙය්යා”ති කරුණා පවත්තෙතබ්බා. තං අලභන්තෙන සුඛිතොපි පාපකාරී පුග්ගලො වජ්ඣෙන උපමෙත්වා කරුණායිතබ්බො.

කථං? සෙය්යථාපි සහ භණ්ඩෙන ගහිතචොරං “වධෙථ න”න්ති රඤ්ඤො ආණාය රාජපුරිසා බන්ධිත්වා චතුක්කෙ චතුක්කෙ පහාරසතානි දෙන්තා ආඝාතනං නෙන්ති. තස්ස මනුස්සා ඛාදනීයම්පි භොජනීයම්පි මාලාගන්ධවිලෙපනතම්බුලානිපි දෙන්ති. කිඤ්චාපි සො තානි ඛාදන්තො චෙව පරිභුඤ්ජන්තො ච සුඛිතො භොගසමප්පිතො විය ගච්ඡති, අථ ඛො තං නෙව කොචි “සුඛිතො අයං මහාභොගො”ති මඤ්ඤති, අඤ්ඤදත්ථු “අයං වරාකො ඉදානි මරිස්සති, යං යදෙව හි අයං පදං නික්ඛිපති, තෙන තෙන සන්තිකෙ මරණස්ස හොතී”ති තං ජනො කරුණායති. එවමෙව කරුණාකම්මට්ඨානිකෙන භික්ඛුනා සුඛිතොපි පුග්ගලො එවං කරුණායිතබ්බො “අයං වරාකො කිඤ්චාපි ඉදානි සුඛිතො සුසජ්ජිතො භොගෙ පරිභුඤ්ජති, අථ ඛො තීසු ද්වාරෙසු එකෙනාපි කතස්ස කල්යාණකම්මස්ස අභාවා ඉදානි අපායෙසු අනප්පකං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදිස්සතී”ති.

එවං තං පුග්ගලං කරුණායිත්වා තතො පරං එතෙනෙව උපායෙන පියපුග්ගලෙ, තතො මජ්ඣත්තෙ, තතො වෙරිම්හීති අනුක්කමෙන කරුණා පවත්තෙතබ්බා. සචෙ පනස්ස පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙරිම්හි පටිඝං උප්පජ්ජති, තං මෙත්තාය වුත්තනයෙනෙව වූපසමෙතබ්බං. යොපි චෙත්ථ කතකුසලො හොති, තම්පි ඤාතිරොගභොගබ්යසනාදීනං අඤ්ඤතරෙන බ්යසනෙන සමන්නාගතං දිස්වා වා සුත්වා වා තෙසං අභාවෙපි වට්ටදුක්ඛං අනතික්කන්තත්තා “දුක්ඛිතොව අය”න්ති එවං සබ්බථාපි කරුණායිත්වා වුත්තනයෙනෙව අත්තනි පියපුග්ගලෙ මජ්ඣත්තෙ වෙරිම්හීති චතූසු ජනෙසු සීමාසම්භෙදං කත්වා තං නිමිත්තං ආසෙවන්තෙන භාවෙන්තෙන බහුලීකරොන්තෙන මෙත්තාය වුත්තනයෙනෙව තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන අප්පනා වඩ්ඪෙතබ්බා.

අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං පන පඨමං වෙරිපුග්ගලො කරුණායිතබ්බො, තස්මිං චිත්තං මුදුං කත්වා දුග්ගතො, තතො පියපුග්ගලො, තතො අත්තාති අයං කමො වුත්තො, සො “දුග්ගතං දුරූපෙත”න්ති පාළියා න සමෙති, තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ භාවනමාරභිත්වා සීමාසම්භෙදං කත්වා අප්පනා වඩ්ඪෙතබ්බා. තතො පරං “පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා සත්තහාකාරෙහි ඔධිසොඵරණා දසහාකාරෙහි දිසාඵරණා”ති අයං විකුබ්බනා, “සුඛං සුපතී”තිආදයො ආනිසංසා ච මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

අයං කරුණාභාවනාය විත්ථාරකථා.

මුදිතාභාවනං ආරභන්තෙනාපි න පඨමං පියපුග්ගලාදීසු ආරභිතබ්බා. න හි පියො පියභාවමත්තෙනෙව මුදිතාය පදට්ඨානං හොති, පගෙව මජ්ඣත්තවෙරිනො. ලිඞ්ගවිසභාගකාලකතා අඛෙත්තමෙව.

අතිප්පියසහායකො පන සියා පදට්ඨානං, යො අට්ඨකථායං සොණ්ඩසහායොති වුත්තො. සො හි මුදිතමුදිතොව හොති, පඨමං හසිත්වා පච්ඡා කථෙති, තස්මා සො වා පඨමං මුදිතාය ඵරිතබ්බො. පියපුග්ගලං වා සුඛිතං සජ්ජිතං මොදමානං දිස්වා වා සුත්වා වා “මොදති වතායං සත්තො, අහො සාධු අහො සුට්ඨූ”ති මුදිතා උප්පාදෙතබ්බා. ඉමමෙව හි අත්ථවසං පටිච්ච විභඞ්ගෙ (විභ· 663) වුත්තං “කථඤ්ච භික්ඛු මුදිතාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්යථාපි නාම එකං පුග්ගලං පියං මනාපං දිස්වා මුදිතො අස්ස, එවමෙව සබ්බසත්තෙ මුදිතාය ඵරතී”ති.

සචෙපිස්ස සො සොණ්ඩසහායො වා පියපුග්ගලො වා අතීතෙ සුඛිතො අහොසි, සම්පති පන දුග්ගතො දුරූපෙතො, අතීතමෙව චස්ස සුඛිතභාවං අනුස්සරිත්වා “එස අතීතෙ එවං මහාභොගො මහාපරිවාරො නිච්චප්පමුදිතො අහොසී”ති තමෙවස්ස මුදිතාකාරං ගහෙත්වා මුදිතා උප්පාදෙතබ්බා “අනාගතෙ වා පන පුන තං සම්පත්තිං ලභිත්වා හත්ථික්ඛන්ධඅස්සපිට්ඨිසුවණ්ණසිවිකාදීහි විචරිස්සතී”ති අනාගතම්පිස්ස මුදිතාකාරං ගහෙත්වා මුදිතා උප්පාදෙතබ්බා.