තස්සෙවං සබ්බසඞ්ඛාරානං ඛයවයභෙදනිරොධාරම්මණං භඞ්ගානුපස්සනං ආසෙවන්තස්ස භාවෙන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස සබ්බභවයොනිගතිඨිතිසත්තාවාසෙසු පභෙදකා සඞ්ඛාරා සුඛෙන ජීවිතුකාමස්ස භීරුකපුරිසස්ස සීහබ්යග්ඝදීපිඅච්ඡතරච්ඡයක්ඛරක්ඛසචණ්ඩගොණචණ්ඩකුක්කුරපභින්නමදචණ්ඩහත්ථිඝොරආසීවිසඅසනිවිචක්කසුසානරණභූමිජලිතඅඞ්ගාරකාසුආදයො විය මහාභයං හුත්වා උපට්ඨහන්ති. තස්ස “අතීතා සඞ්ඛාරා නිරුද්ධා, පච්චුප්පන්නා නිරුජ්ඣන්ති, අනාගතෙ නිබ්බත්තනකසඞ්ඛාරාපි එවමෙව නිරුජ්ඣිස්සන්තී”ති පස්සතො එතස්මිං ඨානෙ භයතුපට්ඨානඤාණං නාම උප්පජ්ජති.

තත්රායං උපමා – එකිස්සා කිර ඉත්ථියා තයො පුත්තා රාජපරාධිකා, තෙසං රාජා සීසච්ඡෙදං ආණාපෙසි. සා පුත්තෙහි සද්ධිං ආඝාතනං අගමාසි. අථස්සා ජෙට්ඨපුත්තස්ස සීසං ඡින්දිත්වා මජ්ඣිමස්ස ඡින්දිතුං ආරභිංසු. සා ජෙට්ඨස්ස සීසං ඡින්නං මජ්ඣිමස්ස ච ඡිජ්ජමානං දිස්වා කනිට්ඨම්හි ආලයං විස්සජ්ජි “අයම්පි එතෙසඤ්ඤෙව සදිසො භවිස්සතී”ති. තත්ථ තස්සා ඉත්ථියා ජෙට්ඨපුත්තස්ස ඡින්නසීසදස්සනං විය යොගිනො අතීතසඞ්ඛාරානං නිරොධදස්සනං, මජ්ඣිමස්ස ඡිජ්ජමානසීසදස්සනං විය පච්චුප්පන්නානං නිරොධදස්සනං, “අයම්පි එතෙසඤ්ඤෙව සදිසො භවිස්සතී”ති කනිට්ඨපුත්තම්හි ආලයවිස්සජ්ජනං විය “අනාගතෙපි නිබ්බත්තනකසඞ්ඛාරා භිජ්ජිස්සන්තී”ති අනාගතානං නිරොධදස්සනං. තස්සෙවං පස්සතො එතස්මිං ඨානෙ උප්පජ්ජති භයතුපට්ඨානඤාණං.

අපරාපි උපමා – එකා කිර පූතිපජා ඉත්ථී දස දාරකෙ විජායි. තෙසු නව මතා, එකො හත්ථගතො මරති, අපරො කුච්ඡියං. සා නව දාරකෙ මතෙ දසමඤ්ච මීයමානං දිස්වා කුච්ඡිගතෙ ආලයං විස්සජ්ජි “අයම්පි එතෙසඤ්ඤෙව සදිසො භවිස්සතී”ති. තත්ථ තස්සා ඉත්ථියා නවන්නං දාරකානං මරණානුස්සරණං විය යොගිනො අතීතසඞ්ඛාරානං නිරොධදස්සනං, හත්ථගතස්ස මීයමානභාවදස්සනං විය යොගිනො පච්චුප්පන්නානං නිරොධදස්සනං, කුච්ඡිගතෙ ආලයවිස්සජ්ජනං විය අනාගතානං නිරොධදස්සනං. තස්සෙවං පස්සතො එතස්මිං ඛණෙ උප්පජ්ජති භයතුපට්ඨානඤාණං.

භයතුපට්ඨානඤාණං පන භායති න භායතීති? න භායති. තඤ්හි අතීතා සඞ්ඛාරා නිරුද්ධා, පච්චුප්පන්නා නිරුජ්ඣන්ති, අනාගතා නිරුජ්ඣිස්සන්තීති තීරණමත්තමෙව හොති. තස්මා යථා නාම චක්ඛුමා පුරිසො නගරද්වාරෙ තිස්සො අඞ්ගාරකාසුයො ඔලොකයමානො සයං න භායති, කෙවලං හිස්ස “යෙ යෙ එත්ථ නිපතිස්සන්ති, සබ්බෙ අනප්පකං දුක්ඛමනුභවිස්සන්තී”ති තීරණමත්තමෙව හොති. යථා වා පන චක්ඛුමා පුරිසො ඛදිරසූලං අයොසූලං සුවණ්ණසූලන්ති පටිපාටියා ඨපිතං සූලත්තයං ඔලොකයමානො සයං න භායති, කෙවලං හිස්ස “යෙ යෙ ඉමෙසු සූලෙසු නිපතිස්සන්ති, සබ්බෙ අනප්පකං දුක්ඛමනුභවිස්සන්තී”ති තීරණමත්තමෙව හොති, එවමෙව භයතුපට්ඨානඤාණං සයං න භායති, කෙවලං හිස්ස අඞ්ගාරකාසුත්තයසදිසෙසු, සූලත්තයසදිසෙසු ච තීසු භවෙසු “අතීතා සඞ්ඛාරා නිරුද්ධා, පච්චුප්පන්නා නිරුජ්ඣන්ති, අනාගතා නිරුජ්ඣිස්සන්තී”ති තීරණමත්තමෙව හොති. යස්මා පනස්ස කෙවලං සබ්බභවයොනිගතිඨිතිනිවාසගතා සඞ්ඛාරා බ්යසනාපන්නා සප්පටිභයා හුත්වා භයතො උපට්ඨහන්ති, තස්මා භයතුපට්ඨානන්ති වුච්චති.

එවං භයතො උපට්ඨානෙ පනස්ස අයං පාළි –

“අනිච්චතො මනසිකරොතො කිං භයතො උපට්ඨාති? දුක්ඛතො. අනත්තතො මනසිකරොතො කිං භයතො උපට්ඨාතීති? අනිච්චතො මනසිකරොතො නිමිත්තං භයතො උපට්ඨාති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො පවත්තං භයතො උපට්ඨාති. අනත්තතො මනසිකරොතො නිමිත්තඤ්ච පවත්තඤ්ච භයතො උපට්ඨාතී”ති (පටි· ම· 1.227).

තත්ථ නිමිත්තන්ති සඞ්ඛාරනිමිත්තං. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං සඞ්ඛාරානමෙවෙතං අධිවචනං. අනිච්චතො මනසිකරොන්තො හි සඞ්ඛාරානං මරණමෙව පස්සති, තෙනස්ස නිමිත්තං භයතො උපට්ඨාති. පවත්තන්ති රූපාරූපභවපවත්ති. දුක්ඛතො මනසිකරොන්තො හි සුඛසම්මතායපි පවත්තියා අභිණ්හපටිපීළනභාවමෙව පස්සති, තෙනස්ස පවත්තං භයතො උපට්ඨාති. අනත්තතො මනසිකරොන්තො පන උභයම්පෙතං සුඤ්ඤගාමං විය මරීචිගන්ධබ්බනගරාදීනි විය ච රිත්තං තුච්ඡං සුඤ්ඤං අස්සාමිකං අපරිණායකං පස්සති. තෙනස්ස නිමිත්තඤ්ච පවත්තඤ්ච උභයං භයතො උපට්ඨාතීති.