අට්ඨන්නං පන ඤාණානං වසෙන සිඛාප්පත්තා විපස්සනා, නවමඤ්ච සච්චානුලොමිකඤාණන්ති අයං පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. අට්ඨන්නන්ති චෙත්ථ උපක්කිලෙසවිමුත්තං වීථිපටිපන්නවිපස්සනාසඞ්ඛාතං උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණං, භඞ්ගානුපස්සනාඤාණං, භයතුපට්ඨානඤාණං, ආදීනවානුපස්සනාඤාණං, නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණං, මුඤ්චිතුකම්යතාඤාණං, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණන්ති ඉමානි අට්ඨ ඤාණානි වෙදිතබ්බානි. නවමං සච්චානුලොමිකඤාණන්ති අනුලොමස්සෙතං අධිවචනං. තස්මා තං සම්පාදෙතුකාමෙන උපක්කිලෙසවිමුත්තං උදයබ්බයඤාණං ආදිං කත්වා එතෙසු ඤාණෙසු යොගො කරණීයො.

පුන උදයබ්බයඤාණෙ යොගො කිමත්ථියොති චෙ? ලක්ඛණසල්ලක්ඛණත්ථො. උදයබ්බයඤාණං හි හෙට්ඨා දසහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං හුත්වා යාථාවසරසතො තිලක්ඛණං සල්ලක්ඛෙතුං නාසක්ඛි. උපක්කිලෙසවිමුත්තං පන සක්කොති. තස්මා ලක්ඛණසල්ලක්ඛණත්ථමෙත්ථ පුන යොගො කරණීයො.

ලක්ඛණානි පන කිස්ස අමනසිකාරා කෙන පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨහන්ති? අනිච්චලක්ඛණං තාව උදයබ්බයානං අමනසිකාරා සන්තතියා පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨාති. දුක්ඛලක්ඛණං අභිණ්හසම්පටිපීළනස්ස අමනසිකාරා ඉරියාපථෙහි පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨාති. අනත්තලක්ඛණං නානාධාතුවිනිබ්භොගස්ස අමනසිකාරා ඝනෙන පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨාති. උදයබ්බයම්පන පරිග්ගහෙත්වා සන්තතියා විකොපිතාය අනිච්චලක්ඛණං යාථාවසරසතො උපට්ඨාති. අභිණ්හසම්පටිපීළනං මනසිකත්වා ඉරියාපථෙ උග්ඝාටිතෙ දුක්ඛලක්ඛණං යාථාවසරසතො උපට්ඨාති. නානාධාතුයො විනිබ්භුජිත්වා ඝනවිනිබ්භොගෙ කතෙ අනත්තලක්ඛණං යාථාවසරසතො උපට්ඨාති.

එත්ථ ච අනිච්චං, අනිච්චලක්ඛණං, දුක්ඛං, දුක්ඛලක්ඛණං, අනත්තා, අනත්තලක්ඛණන්ති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ අනිච්චන්ති ඛන්ධපඤ්චකං. කස්මා? උප්පාදවයඤ්ඤථත්තභාවා , හුත්වා අභාවතො වා. උප්පාදවයඤ්ඤථත්තං අනිච්චලක්ඛණං හුත්වා අභාවසඞ්ඛාතො වා ආකාරවිකාරො.

“යදනිච්චං තං දුක්ඛ”න්ති (සං· නි· 3.15) වචනතො පන තදෙව ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛං. කස්මා? අභිණ්හපටිපීළනා, අභිණ්හපටිපීළනාකාරො දුක්ඛලක්ඛණං.

“යං දුක්ඛං තදනත්තා”ති (සං· නි· 3.15) පන වචනතො තදෙව ඛන්ධපඤ්චකං අනත්තා. කස්මා? අවසවත්තනතො, අවසවත්තනාකාරො අනත්තලක්ඛණං.

තයිදං සබ්බම්පි අයං යොගාවචරො උපක්කිලෙසවිමුත්තෙන වීථිපටිපන්නවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙන උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණෙන යාථාවසරසතො සල්ලක්ඛෙති.

තස්සෙවං සල්ලක්ඛෙත්වා පුනප්පුනං “අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා”ති රූපාරූපධම්මෙ තුලයතො තීරයතො තං ඤාණං තික්ඛං හුත්වා වහති, සඞ්ඛාරා ලහුං උපට්ඨහන්ති, ඤාණෙ තික්ඛෙ වහන්තෙ සඞ්ඛාරෙසු ලහුං උපට්ඨහන්තෙසු උප්පාදං වා ඨිතිං වා පවත්තං වා නිමිත්තං වා න සම්පාපුණාති. ඛයවයභෙදනිරොධෙයෙව සති සන්තිට්ඨති. තස්ස “එවං උප්පජ්ජිත්වා එවං නාම සඞ්ඛාරගතං නිරුජ්ඣතී”ති පස්සතො එතස්මිං ඨානෙ භඞ්ගානුපස්සනං නාම විපස්සනාඤාණං උප්පජ්ජති. යං සන්ධාය වුත්තං –

“කථං ආරම්මණපටිසඞ්ඛා භඞ්ගානුපස්සනෙ පඤ්ඤා විපස්සනෙ ඤාණං? රූපාරම්මණතා චිත්තං උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජති, තං ආරම්මණං පටිසඞ්ඛා තස්ස චිත්තස්ස භඞ්ගං අනුපස්සති . අනුපස්සතීති කථං අනුපස්සති? අනිච්චතො අනුපස්සති නො නිච්චතො, දුක්ඛතො අනුපස්සති නො සුඛතො, අනත්තතො අනුපස්සති නො අත්තතො, නිබ්බින්දති නො නන්දති, විරජ්ජති නො රජ්ජති, නිරොධෙති නො සමුදෙති, පටිනිස්සජ්ජති නො ආදියති.

“අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති. දුක්ඛතො අනුපස්සන්තො සුඛසඤ්ඤං, අනත්තතො අනුපස්සන්තො අත්තසඤ්ඤං, නිබ්බින්දන්තො නන්දිං, විරජ්ජන්තො රාගං, නිරොධෙන්තො සමුදයං පටිනිස්සජ්ජන්තො ආදානං පජහති.

“වෙදනාරම්මණතා…පෙ… සඤ්ඤාරම්මණතා… සඞ්ඛාරාරම්මණතා… විඤ්ඤාණාරම්මණතා… චක්ඛාරම්මණතා…පෙ… ජරාමරණාරම්මණතා චිත්තං උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජති…පෙ… පටිනිස්සජ්ජන්තො ආදානං පජහති.