සො එවං යාථාවසරසතො නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා සුට්ඨුතරං “සත්තො පුග්ගලො”ති ඉමිස්සා ලොකසමඤ්ඤාය පහානත්ථාය සත්තසම්මොහස්ස සමතික්කමත්ථාය අසම්මොහභූමියං චිත්තං ඨපනත්ථාය සම්බහුලසුත්තන්තවසෙන “නාමරූපමත්තමෙවිදං, න සත්තො, න පුග්ගලො අත්ථී”ති එතමත්ථං සංසන්දෙත්වා වවත්ථපෙති. වුත්තඤ්හෙතං –

අපරම්පි වුත්තං, “සෙය්යථාපි, ආවුසො, කට්ඨඤ්ච පටිච්ච වල්ලිඤ්ච පටිච්ච මත්තිකඤ්ච පටිච්ච තිණඤ්ච පටිච්ච ආකාසො පරිවාරිතො අගාරන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති, එවමෙව ඛො, ආවුසො, අට්ඨිඤ්ච පටිච්ච න්හාරුඤ්ච පටිච්ච මංසඤ්ච පටිච්ච චම්මඤ්ච පටිච්ච ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී”ති (ම· නි· 1.306).

අපරම්පි වුත්තං –

එවං අනෙකසතෙහි සුත්තන්තෙහි නාමරූපමෙව දීපිතං, න සත්තො න පුග්ගලො. තස්මා යථා අක්ඛචක්කපඤ්ජරඊසාදීසු අඞ්ගසම්භාරෙසු එකෙනාකාරෙන සණ්ඨිතෙසු රථොති වොහාරමත්තං හොති, පරමත්ථතො එකෙකස්මිං අඞ්ගෙ උපපරික්ඛියමානෙ රථො නාම නත්ථි. යථා ච කට්ඨාදීසු ගෙහසම්භාරෙසු එකෙනාකාරෙන ආකාසං පරිවාරෙත්වා ඨිතෙසු ගෙහන්ති වොහාරමත්තං හොති, පරමත්ථතො ගෙහං නාම නත්ථි. යථා ච අඞ්ගුලිඅඞ්ගුට්ඨාදීසු එකෙනාකාරෙන ඨිතෙසු මුට්ඨීති වොහාරමත්තං හොති. දොණිතන්තිආදීසු වීණාති. හත්ථිඅස්සාදීසු සෙනාති. පාකාරගෙහගොපුරාදීසු නගරන්ති. ඛන්ධසාඛාපලාසාදීසු එකෙනාකාරෙන ඨිතෙසු රුක්ඛොති වොහාරමත්තං හොති, පරමත්ථතො එකෙකස්මිං අවයවෙ උපපරික්ඛියමානෙ රුක්ඛො නාම නත්ථි. එවමෙවං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු සති “සත්තො, පුග්ගලො”ති වොහාරමත්තං හොති, පරමත්ථතො එකෙකස්මිං ධම්මෙ උපපරික්ඛියමානෙ “අස්මීති වා අහන්ති වා”ති ගාහස්ස වත්ථුභූතො සත්තො නාම නත්ථි. පරමත්ථතො පන නාමරූපමත්තමෙව අත්ථීති. එවං පස්සතො හි දස්සනං යථාභූතදස්සනං නාම හොති.

යො පනෙතං යථාභූතදස්සනං පහාය “සත්තො අත්ථී”ති ගණ්හාති. සො තස්ස විනාසං අනුජානෙය්ය අවිනාසං වා. අවිනාසං අනුජානන්තො සස්සතෙ පතති. විනාසං අනුජානන්තො උච්ඡෙදෙ පතති. කස්මා? ඛීරන්වයස්ස දධිනො විය තදන්වයස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවතො. සො “සස්සතො සත්තො”ති ගණ්හන්තො ඔලීයති නාම. “උච්ඡිජ්ජතී”ති ගණ්හන්තො අතිධාවති නාම. තෙනාහ භගවා –

“ද්වීහි, භික්ඛවෙ, දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතා දෙවමනුස්සා ඔලීයන්ති එකෙ, අතිධාවන්ති එකෙ, චක්ඛුමන්තො ච පස්සන්ති.

“කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඔලීයන්ති එකෙ? භවාරාමා, භික්ඛවෙ, දෙවමනුස්සා භවරතා භවසමුදිතා. තෙසං භවනිරොධාය ධම්මෙ දෙසියමානෙ චිත්තං න පක්ඛන්දති නප්පසීදති න සන්තිට්ඨති නාධිමුච්චති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ඔලීයන්ති එකෙ.

“කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අතිධාවන්ති එකෙ? භවෙනෙව ඛො පනෙකෙ අට්ටීයමානා හරායමානා ජිගුච්ඡමානා විභවං අභිනන්දන්ති, යතො කිර භො අයං අත්තා කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරංමරණා, එතං සන්තං, එතං පණීතං, එතං යාථාවන්ති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, අතිධාවන්ති එකෙ.

“කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, චක්ඛුමන්තො පස්සන්ති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භූතං භූතතො පස්සති, භූතං භූතතො දිස්වා භූතස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුමන්තො පස්සන්තී”ති (ඉතිවු· 49).

තස්මා යථා දාරුයන්තං සුඤ්ඤං නිජ්ජීවං නිරීහකං, අථ ච පන දාරුරජ්ජුකසමායොගවසෙන ගච්ඡතිපි තිට්ඨතිපි. සඊහකං සබ්යාපාරං විය ඛායති, එවමිදං නාමරූපම්පි සුඤ්ඤං නිජ්ජීවං නිරීහකං, අථ ච පන අඤ්ඤමඤ්ඤසමායොගවසෙන ගච්ඡතිපි තිට්ඨතිපි. සඊහකං සබ්යාපාරං විය ඛායතීති දට්ඨබ්බං. තෙනාහු පොරාණා –

න කෙවලඤ්චෙතං දාරුයන්තුපමාය, අඤ්ඤාහිපි නළකලාපීආදීහි උපමාහි විභාවෙතබ්බං – යථා හි ද්වීසු නළකලාපීසු අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය ඨපිතාසු එකා එකිස්සා උපත්ථම්භො හොති, එකිස්සා පතමානාය ඉතරාපි පතති, එවමෙවං පඤ්චවොකාරභවෙ නාමරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය පවත්තති, එකං එකස්ස උපත්ථම්භො හොති. මරණවසෙන එකස්මිං පතමානෙ ඉතරම්පි පතති. තෙනාහු පොරාණා –

යථා ච දණ්ඩාභිහතං භෙරිං නිස්සාය සද්දෙ පවත්තමානෙ අඤ්ඤා භෙරී, අඤ්ඤො සද්දො, භෙරිසද්දා අසම්මිස්සා, භෙරී සද්දෙන සුඤ්ඤා, සද්දො භෙරියා සුඤ්ඤො, එවමෙවං වත්ථුද්වාරාරම්මණසඞ්ඛාතං රූපං නිස්සාය නාමෙ පවත්තමානෙ අඤ්ඤං රූපං, අඤ්ඤං නාමං, නාමරූපා අසම්මිස්සා, නාමං රූපෙන සුඤ්ඤං, රූපං නාමෙන සුඤ්ඤං, අපිච ඛො භෙරිං පටිච්ච සද්දො විය රූපං පටිච්ච නාමං පවත්තති. තෙනාහු පොරාණා –