භවපච්චයා ජාතීතිආදීසු ජාතිආදීනං විනිච්ඡයො සච්චනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. භවොති පනෙත්ථ කම්මභවොව අධිප්පෙතො. සො හි ජාතියා පච්චයො, න උපපත්තිභවො. සො ච පන කම්මපච්චයඋපනිස්සයපච්චයවසෙන ද්වෙධා පච්චයො හොතීති.

තත්ථ සියා – කථං පනෙතං ජානිතබ්බං භවො ජාතියා පච්චයොති චෙ? බාහිරපච්චයසමත්තෙපි හීනපණීතතාදිවිසෙසදස්සනතො. බාහිරානං හි ජනකජනනීසුක්කසොණිතාහාරාදීනං පච්චයානං සමත්තෙපි සත්තානං යමකානම්පි සතං හීනපණීතතාදිවිසෙසො දිස්සති. සො ච න අහෙතුකො සබ්බදා ච සබ්බෙසඤ්ච අභාවතො, න කම්මභවතො අඤ්ඤහෙතුකො තදභිනිබ්බත්තකසත්තානං අජ්ඣත්තසන්තානෙ අඤ්ඤස්ස කාරණස්ස අභාවතොති කම්මභවහෙතුකොව. කම්මං හි සත්තානං හීනපණීතතාදිවිසෙසස්ස හෙතු. තෙනාහ භගවා “කම්මං සත්තෙ විභජති යදිදං හීනප්පණීතතායා”ති (ම· නි· 3.289). තස්මා ජානිතබ්බමෙතං “භවො ජාතියා පච්චයො”ති.

යස්මා ච අසති ජාතියා ජරාමරණං නාම, සොකාදයො වා ධම්මා න හොන්ති. ජාතියා පන සති ජරාමරණඤ්චෙව, ජරාමරණසඞ්ඛාතදුක්ඛධම්මඵුට්ඨස්ස ච බාලජනස්ස ජරාමරණාභිසම්බන්ධා වා තෙන තෙන දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස අනභිසම්බන්ධා වා සොකාදයො ච ධම්මා හොන්ති. තස්මා අයම්පි ජාති ජරාමරණස්ස චෙව සොකාදීනඤ්ච පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බා. සා පන උපනිස්සයකොටියා එකධාව පච්චයො හොතීති.

යස්මා පනෙත්ථ සොකාදයො අවසානෙ වුත්තා, තස්මා යා සා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති එවමෙතස්ස භවචක්කස්ස ආදිම්හි වුත්තා, සා,

සතතං සමිතං පවත්තතීති වෙදිතබ්බං.

කථං පනෙත්ථ සොකාදීහි අවිජ්ජා සිද්ධා, කථමිදං භවචක්කං අවිදිතාදි, කථං කාරකවෙදකරහිතං, කථං ද්වාදසවිධසුඤ්ඤතාසුඤ්ඤන්ති චෙ? එත්ථ හි සොකදොමනස්සුපායාසා අවිජ්ජාය අවියොගිනො, පරිදෙවො ච නාම මූළ්හස්සාති තෙසු තාව සිද්ධෙසු සිද්ධා හොති අවිජ්ජා. අපිච “ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො”ති (ම· නි· 1.103) වුත්තං. ආසවසමුදයා චෙතෙ සොකාදයො හොන්ති.

කථං? වත්ථුකාමවියොගෙ තාව සොකො කාමාසවසමුදයා හොති. යථාහ –

යථා චාහ – “කාමතො ජායති සොකො”ති. (ධ· ප· 215).

සබ්බෙපි චෙතෙ දිට්ඨාසවසමුදයා හොන්ති. යථාහ –

“තස්ස ‘අහං රූපං මම රූප’න්ති පරියුට්ඨට්ඨායිනො රූපවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා”ති (සං· නි· 3.1).

යථා ච දිට්ඨාසවසමුදයා, එවං භවාසවසමුදයාපි. යථාහ –

“යෙපි තෙ දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා උච්චෙසු විමානෙසු චිරට්ඨිතිකා, තෙපි තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා භයං සන්තාසං සංවෙගමාපජ්ජන්තී”ති (සං· නි· 3.78). පඤ්ච පුබ්බනිමිත්තානි දිස්වා මරණභයෙන සන්තජ්ජිතානං දෙවානං විය.

යථා ච භවාසවසමුදයා, එවං අවිජ්ජාසවසමුදයාපි. යථාහ –

“ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, බාලො තිවිධං දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙතී”ති (ම· නි· 3.246).

ඉති යස්මා ආසවසමුදයා එතෙ ධම්මා හොන්ති, තස්මා එතෙ සිජ්ඣමානා අවිජ්ජාය හෙතුභූතෙ ආසවෙ සාධෙන්ති. ආසවෙසු ච සිද්ධෙසු පච්චයභාවෙ භාවතො අවිජ්ජාපි සිද්ධාව හොතීති. එවං තාවෙත්ථ සොකාදීහි අවිජ්ජා සිද්ධා හොතීති වෙදිතබ්බා.

යස්මා පන එවං පච්චයභාවෙ භාවතො අවිජ්ජාය සිද්ධාය පුන අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණන්ති එවං හෙතුඵලපරම්පරාය පරියොසානං නත්ථි. තස්මා තං හෙතුඵලසම්බන්ධවසෙන පවත්තං ද්වාදසඞ්ගං භවචක්කං අවිදිතාදීති සිද්ධං හොති.

එවං සති අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති ඉදං ආදිමත්තකථනං විරුජ්ඣතීති චෙ. නයිදං ආදිමත්තකථනං. පධානධම්මකථනං පනෙතං. තිණ්ණන්නං හි වට්ටානං අවිජ්ජා පධානා. අවිජ්ජාග්ගහණෙන හි අවසෙසකිලෙසවට්ටඤ්ච කම්මාදීනි ච බාලං පලිබොධෙන්ති. සප්පසිරග්ගහණෙන සෙසසප්පසරීරං විය බාහං. අවිජ්ජාසමුච්ඡෙදෙ පන කතෙ තෙහි විමොක්ඛො හොති . සප්පසිරච්ඡෙදෙ කතෙ පලිබොධිතබාහාවිමොක්ඛො විය. යථාහ – “අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො”තිආදි (සං· නි· 2.1; මහාව· 1). ඉති යං ගණ්හතො බන්ධො, මුච්චතො ච මොක්ඛො හොති, තස්ස පධානධම්මස්ස කථනමිදං, න ආදිමත්තකථනන්ති. එවමිදං භවචක්කං අවිදිතාදීති වෙදිතබ්බං.

තයිදං යස්මා අවිජ්ජාදීහි කාරණෙහි සඞ්ඛාරාදීනං පවත්ති, තස්මා තතො අඤ්ඤෙන “බ්රහ්මා මහාබ්රහ්මා සෙට්ඨො සජිතා”ති (දී· නි· 1.42) එවං පරිකප්පිතෙන බ්රහ්මාදිනා වා සංසාරස්ස කාරකෙන, “සො ඛො පන මෙ අයං අත්තා වදො වෙදෙය්යො”ති එවං පරිකප්පිතෙන අත්තනා වා සුඛදුක්ඛානං වෙදකෙන රහිතං. ඉති කාරකවෙදකරහිතන්ති වෙදිතබ්බං.