තදනන්තරා පන ධාතුයොති අට්ඨාරස ධාතුයො – චක්ඛුධාතු, රූපධාතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, සොතධාතු, සද්දධාතු, සොතවිඤ්ඤාණධාතු, ඝානධාතු, ගන්ධධාතු, ඝානවිඤ්ඤාණධාතු, ජිව්හාධාතු, රසධාතු, ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු, කායධාතු, ඵොට්ඨබ්බධාතු, කායවිඤ්ඤාණධාතු, මනොධාතු, ධම්මධාතු, මනොවිඤ්ඤාණධාතූති. තත්ථ –

තත්ථ අත්ථතොති චක්ඛතීති චක්ඛු. රූපයතීති රූපං. චක්ඛුස්ස විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති එවමාදිනා තාව නයෙන චක්ඛාදීනං විසෙසත්ථතො වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො. අවිසෙසෙන පන විදහති, ධීයතෙ, විධානං, විධීයතෙ එතාය, එත්ථ වා ධීයතීති ධාතු. ලොකියා හි ධාතුයො කාරණභාවෙන වවත්ථිතා හුත්වා සුවණ්ණරජතාදිධාතුයො විය සුවණ්ණරජතාදිං , අනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති. භාරහාරෙහි ච භාරො විය, සත්තෙහි ධීයන්තෙ, ධාරියන්තීති අත්ථො. දුක්ඛවිධානමත්තමෙව චෙසා, අවසවත්තනතො. එතාහි ච කරණභූතාහි සංසාරදුක්ඛං සත්තෙහි අනුවිධීයති. තථාවිහිතඤ්ච තං එතාස්වෙව ධීයති, ඨපියතීති අත්ථො. ඉති චක්ඛාදීසු එකෙකො ධම්මො යථාසම්භවං විදහති, ධීයතීතිආදිනා අත්ථවසෙන ධාතූති වුච්චති.

අපිච යථා තිත්ථියානං අත්තා නාම සභාවතො නත්ථි, න එවමෙතා, එතා පන අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො. යථා ලොකෙ විචිත්තා හරිතාලමනොසිලාදයො සෙලාවයවා ධාතුයොති වුච්චන්ති, එවමෙතාපි ධාතුයො විය ධාතුයො. විචිත්තා හෙතෙ ඤාණඤෙය්යාවයවාති. යථා වා සරීරසඞ්ඛාතස්ස සමුදායස්ස අවයවභූතෙසු රසසොණිතාදීසු අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගලක්ඛණපරිච්ඡින්නෙසු ධාතුසමඤ්ඤා, එවමෙතෙසුපි පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස අත්තභාවස්ස අවයවෙසු ධාතුසමඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගලක්ඛණපරිච්ඡින්නා හෙතෙ චක්ඛාදයොති. අපිච ධාතූති නිජ්ජීවමත්තස්සෙවෙතං අධිවචනං. තථා හි භගවා “ඡ ධාතුරො අයං භික්ඛු පුරිසො”තිආදීසු (ම· නි· 3.344) ජීවසඤ්ඤාසමූහනනත්ථං ධාතුදෙසනං අකාසීති.

තස්මා යථාවුත්තෙන අත්ථෙන චක්ඛු ච තං ධාතු ච චක්ඛුධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණඤ්ච තං ධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතූති. එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.

ලක්ඛණාදිතොති චක්ඛාදීනං ලක්ඛණාදිතොපෙත්ථ වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො. තානි ච පන නෙසං ලක්ඛණාදීනි ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

කමතොති ඉධාපි පුබ්බෙ වුත්තෙසු උප්පත්තික්කමාදීසු දෙසනාක්කමොව යුජ්ජති. සො ච පනායං හෙතුඵලානුපුබ්බවවත්ථානවසෙන වුත්තො. චක්ඛුධාතු රූපධාතූති ඉදඤ්හි ද්වයං හෙතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතූති ඵලං. එවං සබ්බත්ථ.

තාවත්වතොති තාවභාවතො. ඉදං වුත්තං හොති – තෙසු තෙසු හි සුත්තාභිධම්මප්පදෙසෙසු “ආභාධාතු, සුභධාතු, ආකාසානඤ්චායතනධාතු, විඤ්ඤාණඤ්චායතනධාතු, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනධාතු, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනධාතු, සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධධාතු” (සං· නි· 2.95), “කාමධාතු , බ්යාපාදධාතු, විහිංසාධාතු, නෙක්ඛම්මධාතු, අබ්යාපාදධාතු, අවිහිංසාධාතු” (විභ· 182; දී· නි· 3.305; ම· නි· 3.125), “සුඛධාතු, දුක්ඛධාතු, සොමනස්සධාතු, දොමනස්සධාතු, උපෙක්ඛාධාතු, අවිජ්ජාධාතු” (විභ· 180; ම· නි· 3.125), “ආරම්භධාතු, නික්කමධාතු, පරක්කමධාතු” (සං· නි· 5.183), “හීනධාතු, මජ්ඣිමධාතු, පණීතධාතු” (දී· නි· 3.305), “පථවීධාතු, ආපොධාතු, තෙජොධාතු, වායොධාතු (දී· නි· 3.311), ආකාසධාතු, විඤ්ඤාණධාතු” (ම· නි· 3.125; විභ· 172), “සඞ්ඛතධාතු, අසඞ්ඛතධාතු” (ම· නි· 3.125), “අනෙකධාතු නානාධාතු ලොකො”ති (දී· නි· 2.366; ම· නි· 1.148) එවමාදයො අඤ්ඤාපි ධාතුයො දිස්සන්ති. එවං සති සබ්බාසං වසෙන පරිච්ඡෙදං අකත්වා කස්මා අට්ඨාරසාති අයමෙව පරිච්ඡෙදො කතොති චෙ. සභාවතො විජ්ජමානානං සබ්බධාතූනං තදන්තොගධත්තා.

රූපධාතුයෙව හි ආභාධාතු, සුභධාතු පන රූපාදිපටිබද්ධා. කස්මා, සුභනිමිත්තත්තා. සුභනිමිත්තඤ්හි සුභධාතු. තඤ්ච රූපාදිවිනිමුත්තං න විජ්ජති. කුසලවිපාකාරම්මණා වා රූපාදයො එව සුභධාතූති රූපාදිමත්තමෙවෙසා. ආකාසානඤ්චායතනධාතුආදීසු චිත්තං මනොවිඤ්ඤාණධාතුයෙව, සෙසා ධම්මධාතු. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධධාතු පන සභාවතො නත්ථි. ධාතුද්වයනිරොධමත්තමෙව හි සා.

කාමධාතු ධම්මධාතුමත්තං වා හොති. යථාහ – “තත්ථ කතමා කාමධාතු? කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො”ති (විභ· 182). අට්ඨාරසාපි වා ධාතුයො. යථාහ – “හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තී දෙවෙ අන්තොකරිත්වා යං එතස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා රූපා වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං, අයං වුච්චති කාමධාතූ”ති (විභ· 182).